طراحی و اعتباریابی الگوی مفهوم‌سازی معنوی کودکان از خداوند و بازتولید مسئولیت‌پذیری اجتماعی در بافت فرهنگی ارومیه با رویکرد داده‌بنیاد

هدف: پژوهش حاضر با هدف کشف و مدل‌سازی مفهوم‌سازی خداوند در ذهن کودکان دبستانی و تبیین سازوکار شکل‌گیری مسئولیت‌پذیری اجتماعی متأثر از آن در بافت فرهنگی ارومیه انجام شده است، زیرا درک این فرایند برای طراحی برنامه‌های درسی فلسفه‌محور و تربیت اخلاقی-معنوی کارآمد، بنیادین به شمار می‌رود.

مسئله: با وجود اهمیت بنیادین مفهوم‌سازی خداوند در شکل‌گیری هویت معنوی و اخلاقی کودکان، الگوی نظری مشخصی برای تبیین فرایند این مفهوم‌سازی و ارتباط آن با مسئولیت‌پذیری اجتماعی در بافت فرهنگی ارومیه تدوین نشده است.

روش: این مطالعه با رویکرد کیفی و روش نظام‌مند نظریه داده‌بنیاد انجام شد. ۲۰ دانش‌آموز (۱۰ دختر و ۱۰ پسر) ۸ تا ۱۲ ساله از مدارس ابتدایی ارومیه با نمونه‌گیری هدفمند و حداکثر تنوع انتخاب شدند.

یافته‌ها: تحلیل داده‌ها به مقوله‌ی محوری شکل‌گیری درک معنوی خدا و بازتولید مسئولیت‌پذیری اجتماعی و پنج مقوله‌ی اصلی منجر شد: شرایط علّی (بسترهای خانوادگی-آموزشی)، پدیده‌ی محوری (تفکر استعاره‌ای در مواجهه با امر قدسی)، شرایط مداخله‌گر و زمینه‌ای (گفتمان‌های فرهنگی-اجتماعی و رسانه‌ها)، راهبردها (الگوجویی و تقلید رفتاری)، و پیامدها (هویت اخلاقی همراه با کنش‌های همدلانه و نوع‌دوستانه).

نتیجه‌گیری: درک کودکان از خداوند، پدیده‌ای ایستا و تحمیلی نیست، بلکه فرایندی پویا، چندلایه و وابسته به زمینه است که در بستر روابط و گفتمان‌های روزمره شکل می‌گیرد و به بازآفرینی هنجارهای اخلاقی و کنش‌های اجتماعی بدیع می‌انجامد. الگوی طراحی شده، علاوه بر پر کردن شکاف نظری روان‌شناسی رشد دین، نقشه‌راهی عملیاتی برای نظام‌های آموزشی، رسانه‌های کودک و والدین در تسهیل تربیت معنوی مبتنی بر کشف و تفکر فراهم می‌آورد.