https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/ پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی fa daily 1 Mon, 22 Jun 2026 00:00:00 +0330 Mon, 22 Jun 2026 00:00:00 +0330 https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4589.html پژوهش حاضر با هدف طراحی چارچوب شایستگی‌های معلم در تربیت اسلامی متناسب با برنامه ‌درسی دانشگاه فرهنگیان انجام شده است. این چارچوب با تمرکز بر انسجام مفهومی، پیوند با مبانی تربیتی اسلامی و قابلیت کاربرد در برنامه‌ریزی درسی، تلاش دارد تا الگوی مناسبی برای ارتقاء کیفیت تربیت معلم در نظام آموزشی کشور ارائه دهد. روش پژوهش کیفی از نوع تحلیل مضمون بوده و داده‌ها از طریق تحلیل اسنادی منابع اسلامی و تربیتی، و بررسی اسناد بالادستی گردآوری شده است. در این پژوهش منابعی چون قرآن کریم، نهج‌البلاغه، آثار اندیشمندان اسلامی (مانند شهید مطهری و علامه طباطبایی)، و اسناد ملی آموزش‌وپرورش مورد تحلیل قرار گرفتند. سپس با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی، مؤلفه‌های مفهومی استخراج و در قالب ابعاد کلان سازمان‌دهی شدند. در ادامه، برای اعتبارسنجی چارچوب پیشنهادی، از روش نسبت اعتبار محتوا (CVR) استفاده شد. فرم داوری خبرگان توسط گروهی از اساتید حوزه معارف اسلامی و برنامه‌ریزی درسی در دانشگاه فرهنگیان تکمیل شد. همه مولفه‌ها مقدار CVR قابل قبول را کسب کردند و در چارچوب نهایی لحاظ گردید. یافته‌های پژوهش منجربه طراحی چارچوبی شامل چند بُعد اصلی شایستگی ازجمله: شایستگی‌های معرفتی- اعتقادی، تربیتی- اخلاقی، حرفه‌ای- تخصصی، و بین‌رشته‌ای شد. این چارچوب ضمن برخورداری از پشتوانه نظری اسلامی، قابلیت انطباق با نیازهای نظام تربیت معلم را دارا بوده و می‌تواند مبنایی برای بازنگری در برنامه ‌درسی و سیاست‌گذاری‌های آموزشی قرار گیرد. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4648.html عرصه تعلیم و تربیت از مهم‌ترین زیرساخت‌های تعالی همه‌جانبه کشور و ابزار جدی برای ارتقای سرمایه انسانی شایسته در عرصه‌های مختلف است. از آنجایی که دروس معارف اسلامی در ارائه آموزه‌های دینی و ایجاد تحولی عمیق در بینش دانشجویان و تقویت یا تغییر سبک زندگی به سمت تعالی و معنویت نقش موثری دارند، هدف این پژوهش ارائه مدل رویکرد تدریس اثربخش در آموزش دروس معارف اسلامی می‌باشد. روش پژوهش پیمایش کیفی است. جامعه آماری پژوهش شامل اساتید هیأت علمی و مدرسان حق‌التدریس گروه معارف در دانشگاه فرهنگیان خراسان شمالی بوده که براساس روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. پس از مصاحبه نیمه ساختاریافته با 15 نفر، اشباع داده حاصل شد و مصاحبه متوقف گردید. به منظور اطمینان از قابلیت اعتماد (پایایی) مصاحبه‌ها، از روش کدگذاری توسط کدگذار دیگر و بازکدگذاری پژوهشگر استفاده شد. مقدار پایایی بین کدگذاران در کدگذاری مجدد توسط کدگذار دیگر 95% به دست آمد که نشان دهنده پایایی مطلوب و دقیق می‌باشد. برای اعتبارپذیری (روایی) مصاحبه‌ها از روش هم‌سوسازی استفاده شد و بر این اساس روایی و پایایی تایید گردید. به منظور تجزیه و تحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه، از کدگذاری باز، محوری و انتخابی استفاده شد. یافته‌های این پژوهش در قالب سه مقوله اصلی رویکرد منضبطانه، رویکرد تسهیل‌گر و رویکرد آزادمنشانه در تدریس ارائه شده است. براساس یافته‌های پژوهش، پیشنهاد می‌شود به منظور ارتقاء سطح تدریس اساتید و دستیابی به تدریس اثربخش، از مدل ارائه شده در این پژوهش استفاده شود. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4714.html پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه اصل «مقبولیت مربی» در فقه تربیت و استخراج راهبردهای مدیریت فقدان آن انجام شد. تحقیق حاضر درصدد پاسخ به این پرسش اساسی بوده که آیا شریعت اسلام، فقدان مقبولیت مربی را به عنوان یک واقعیت مؤثر در تعیین تکلیف عملی او به رسمیت می‌شناسد و برای آن راهکارهای شرعی پیش‌بینی کرده است یا خیر. پژوهش با روشی ترکیبی در دو فاز کیفی (تحلیل محتوای اسنادی آیات و روایات) و استنباطی (اجتهاد فقهی) به بررسی منابع اسلامی پرداخته است. یافته‌ها نشان داد که مقبولیت مربی در نگاه اسلامی، فراتر از یک توصیه اخلاقی، یک «متغیر حکمی- روش‌شناختی» مؤثر بر تکلیف عملی مربی است. آیات قرآن (همچون آیه استضعاف حضرت هارون) و روایات معصومین(ع) (ازجمله روایت تقیه سندی امام باقر(ع) و روایت اصحاب شکاک) به صراحت، واقعیت «فقدان مقبولیت» را به رسمیت شناخته و براساس آن، تغییر در تکلیف مربی را تجویز کرده‌اند. از درون این متون، پنج راهبرد اصلی برای مدیریت فقدان مقبولیت استنباط شد: ۱. انعطاف در شیوه بیان و مرجع‌نمایی، ۲. تعدیل محتوا براساس ظرفیت متربی،۳. واگذاری امر به واسطه مقبول، ۴. تقدم رابطه‌سازی بر محتواپردازی، ۵. مدارا و پرهیز از رویارویی تخریب‌کننده. این راهبردها در قالب یک منطق مصلحت‌شناسانه و پویا ارائه می‌گردد که هدف آن حفظ امکان هدایت در بلندمدت است. نتیجه نهایی آنکه، «مقبولیت» در فقه تربیت به عنوان یک اصل روش‌شناختی، مبنای مشروعیت‌بخشی به انعطاف در روش‌های تربیتی، در مواجهه با چالش فقدان پذیرش است. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4555.html هدف پژوهش حاضر پاسخ به این سوال است که الگوی سه‌سطحی آموزش نقد جنبش‌های معنوی نوپدید بر پایه تربیت اسلامی از چه ساختار و مؤلفه‌هایی برخوردار است و چگونه می‌توان آن را در نقد منظومه فکری- تربیتی ذن بودیسم به کار بست؟ به منظور دستیابی به این هدف، پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و رویکردی تطبیقی، از طریق واکاوی متون اصیل اسلامی و منابع معتبر ذن، به طراحی الگویی ساختاریافته در سه سطح سنجش مبانی فلسفی- الهیاتی، تحلیل روش‌های تربیتی- عملی و ارزیابی پیامدهای فردی و اجتماعی پرداخت. یافته‌های تحقیق نشان داد که مکتب ذن با وجود جذابیت‌های ظاهری، در سطح مبانی از هستی‌شناسی پان‌انتیستی و معرفت‌شناسی عقل‌ستیز رنج می‌برد؛ در سطح روش‌ها به تکنیک‌هایی بدون پشتوانه عقلانی و اخلاقی متکی است، و در سطح پیامدها به فردگرایی افراطی و غفلت از مسئولیت‌های اجتماعی می‌انجامد. در مقابل، تربیت اسلامی با ارائه منظومه‌ای توحیدی، فطرت‌محور و عقلانی، چارچوبی جامع برای نقد این جنبش‌ها عرضه می‌کند. نوآوری این تحقیق در ارائه الگویی نظام‌مند و قابل تعمیم برای آموزش نقد جریان‌های معنوی معاصر است که می‌تواند توسط نهادهای آموزشی و فرهنگی در مواجهه هوشمندانه با چالش‌های معنوی عصر حاضر به‌کار گرفته شود. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4672.html پژوهش حاضر با هدف تحلیل روان‌شناختی- تربیتی مؤلفه‌های رشد شناختی، عاطفی و اجتماعی در داستان «دهکده حروف الفبا» اثر محمود شقیر، نویسنده مشهور فلسطینی، انجام شده است. این داستان با شخصیت‌بخشی به حروف الفبا، اثر شاخصی در تربیت کودک دارد. روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی بوده و ابزار گردآوری داده‌ها، مطالعه کتابخانه‌ای است. داده‌ها با استفاده از تکنیک تحلیل محتوای کیفی و با تکیه بر چارچوب نظری پیاژه در حیطه رشد تربیتی- شناختی و نظریه اریکسون در حیطه رشد روانی- اجتماعی تحلیل شده‌اند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که نویسنده با بهره‌گیری هوشمندانه از عناصر خیال و موقعیت‌های تعاملی، توانسته به ‌شیوه‌ای غیرمستقیم، زمینه‌ای مناسب برای تربیت روحی، تقویت مهارت‌های حل مسئله، پرورش همدلی و درک مسئولیت‌پذیری اجتماعی در کودکان فراهم آورد. این داستان از ظرفیت بالایی برای تلفیق حیطه ادبیات و روان‌شناسی رشد برخوردار است و می‌تواند به ‌عنوان الگویی برای تولید محتوای آموزشی در حوزه کودکان مورد استفاده قرار گیرد. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4386.html یکی از آداب و رسوم نوشناخته در میان شیعیان هند، استفاده از استخارۀ منسوب به امام زین‌العابدین(ع) است که با روش‌های رایج استخاره تفاوت دارد. این استخاره شامل ۱۱۱ گزاره مستقل است که هر کدام با هدف هدایت فرد در تصمیم‌گیری، توصیه‌های اخلاقی، ایمانی و عملی را بیان می‌کند. پژوهش حاضر با هدف معرفی این سنّت نوآورانه و خلاقانه و تحلیل تربیتی، معنایی و روان‌شناختی این متن، از روش‌های توصیفی کتابخانه‌ای و تحلیل آماری استفاده کرده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که گزاره‌ها در ده دسته معنایی طبقه‌بندی می‌شوند که بیشترین بسامد به موضوعات توکل و اعتماد به خدا (۲۵ درصد)، صبر و پایداری (۱۸ درصد) و نهی از عجله و دعوت به تأمل (۱۵ درصد) اختصاص دارد که این موضوعات نقش محوری در ساختار معنایی متن دارند. همچنین، این گزاره‌ها پیام‌های عملکردی مشخصی را منتقل می‌کنند که در پنج نوع «اقدام»، «ترک اقدام»، «تأخیر در اقدام»، «اقدام مشروط» و «اقدام سریع» تقسیم‌بندی شده‌اند. حدود ۶۸ درصد از گزاره‌ها افراد را به نوعی اقدام به تشویق می‌کنند که نشانگر جهت‌گیری فعال و پویای این متن است. بررسی مأخذشناسی نیز نشان می‌دهد که ۳۶ درصد از گزاره‌ها مستند به آیات قرآن، ۲۷ درصد برگرفته از مضامین حدیثی و ۳۶ درصد دیگر شامل توصیه‌های اخلاقی و عرفانی با محتوای الهامی است. این ترکیب معرفتی، پیوند عمیق استخاره را با سنّت‌های شیعی و ابعاد تربیتی آن نشان می‌دهد. در نهایت، تحلیل ساختاری این استخاره بیانگر آن است که متن به شکلی جامع به عنوان الگویی مناسب برای تربیت درونی، رشد اخلاقی، آرامش روانی و تصمیم‌سازی دینی و آموزش معارف اسلامی به مخاطبان می‌‌باشد. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4622.html این پژوهش با هدف طراحی الگوی برنامه درسی معارف اسلامی، بر اساس نظریه سیستم‌های پیچیده سازگارشونده (CAS) انجام شد. رویکرد مذکور می‌تواند چارچوب مفهومی مناسبی برای تلفیق اصالت محتوای دینی با نیازهای نسل دیجیتال فراهم آورد. روش تحقیق به کار گرفته شده، کیفی و از نوع تحلیل مضمون بود. این روش با بررسی باب اول کتاب «منیه المرید» شهید ثانی پیرامون آداب معلم و شاگرد و همچنین تحلیل کتاب «کرامت انسانی در پرتو آموزه های قرآن و روانشناسی»، به منظور استخراج مصادیق عینی، اجرا شد. پنج مؤلفه کلیدی این نظریه شامل «تعامل پویا»، «استقلال کنشگران»، «تغییر و تکامل مداوم»، «خودسازمان‌دهی» و «پیچیدگی ذاتی»، مبنای تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که اصول این نظریه با مبانی تربیت اسلامی همخوانی دارد. این همخوانی، امکان تبدیل محیط آموزشی معارف اسلامی از فضایی سنتی و ایستا به محیطی پویا و تعاملی را فراهم می‌سازد. در این رویکرد، دانشجویان از نقش منفعل خارج شده و به مشارکت‌کنندگان فعال در فرآیند یادگیری بدل می‌شوند. در مجموع، نظریه سیستم‌های پیچیده سازگارشونده، به عنوان الگویی کارآمد و پیشرو در طراحی برنامه درسی معارف اسلامی معرفی می‌شود که دو هدف اساسی را محقق می‌سازد: حفظ اصالت و غنای محتوای دینی، و پاسخگویی به نیازهای پویای نسل دیجیتال. این رویکرد، امکان خلق تجربه‌های یادگیری شخصی‌سازی‌شده و سازگار با شرایط متغیر جهان امروز را فراهم می‌کند. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4676.html هدف پژوهش: هدف از این پژوهش کشف راهبردهای گفتمانی اصلاحی و ارائه الگوی ساختاری برای ایجاد تغییر در عرف جاهلیت به سمت عرف اسلامی است. اینکه قرآن کریم، به عنوان برنامه هدایت بشر، چه راهبرد‌های گفتمانی را برای تغییر رویکرد جنسیتی جاهلیت پیشنهاد داده و اجرا کرده است.مسئله اصلی: فرهنگ جنسیت‌زده عصر جاهلی تنها از طریق صدور چند فرمان اخلاقی و فقهی دچار تغییر نگردید؛ بلکه قرآن کریم زمینه‌هایی را فراهم ساخت تا درونی‌سازی ارزش‌های الهی در برابر بنیان‌های جنسیتی، به شکل منضبط و کارآمد محقق شود و ملاک ارزش‌گذاری از برتری جنسیت به سمت تثبیت امر توحیدی هنجارسازی گردد. به این ترتیب، معیارهای ارزشی از مؤلفه‌های جنسیت‌زده به سمت معیارهای مبتنی بر تقوا در زندگی فردی و اجتماعی حرکت کرد.روش: روش‌شناسی مطالعه توصیفی-تحلیلی با تمرکز بر آیات قرآن و نیز تحلیل تاریخی-اجتماعی نسبت به منابع مربوط به زنان در عصر نزول است.یافته‌ها: قرآن کریم راوی گزاره‌هایی است که به واسطه حضور پررنگ مردان در جامعه، دارای گفتمان مردانه است اما در همین روایت‌ها، به گونه‌ای عمل می‌کند که از یک سو مخاطب مردانه‌نگر عصر نزول، از بیان روایات قرآنی، علاوه بر اینکه برداشت واقع‌گرایانه دارد، درعین‌حال، توانسته با ایجاد یک جریان خدامحوری، تغییر گفتمان را از جنسیت، به سمت مفاهیم متعالی سوق دهد. این حرکت نه مردسالارانه است و نه زن سالارانه بلکه گفتمان انسان موحد است. این فرایند با اعمال ۶ مؤلفه در «اجتماع‌سازی» و ۵ مؤلفه در «اجتماع‌پذیری» می‌کوشد تا «گفتمان جاهلی مبتنی بر برتری جنسیتی» را به «گفتمان توحیدی فراجنسیتی» متعالی سازد. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4701.html تربیت دینی مهم‌ترین هدف راهبران توحیدی بوده که دستیابی به این مهم، در مسیر زمان با چالش‌های متعددی همراه شده است. در عصر حاضر با تحولات ساختاری در فضای مدرنیته و جهانی شدن، الگوهای تربیتی با چالش‌های عمیقتری مواجه شده است. مسئله امروز جامعه در حیطه تربیت الهی، تضعیف مرجعیت والدین در امر تربیت فرزندان، ضعف عملکرد راهبران در مسیر تربیت نسل جدید و تعارض آموزه‌های تربیتی است. امروزه، هم متربیان و هم راهبران تربیت در موقعیت تهدید قرار گرفته‌اند و باید در مواجهه با حریفان قدرتمند، از خود مقاومت پویا نشان دهند. راهبردهای مقاومت در حیطه تربیت می‌‏تواند نقشه راه راهبران تربیت در جامعه کنونی باشد. قرآن کریم، به عنوان بهترین کتاب تربیتی بشر، جامع بهترین و مؤثرترین راهبرد‌های تربیتی در فضای ناهمگون جامعه است. این پژوهش با روش تحلیل مضمون، با محوریت قرآن، راهبردهای ناظر به تربیت در موقعیت مقاومت را استخراج کرده است. با بهره‌گیری از کدگذاری فرازهای قرآن کریم، تعداد 79 مضمون پایه و 34 مضمون سازمان‌دهنده شناسایی شد. تحلیل این مضامین به استخراج پنج مضمون فراگیر شامل:تهییج افراد(تبلیغات)، پیشگیری، مقاوم‌سازی، راهبرد دفاع و حمله انجامید. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4754.html پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی بومی و کاربردی برای پاسخگویی مؤثر به شبهات دینی دانش‌آموزان، مبتنی بر آیه ۱۲۵ سوره نحل انجام شد. این پژوهش با رویکرد ترکیبی اکتشافی متوالی (کیفی-کمی) اجرا گردید. در مرحله کیفی، با ۳۵ نفر از دانشجومعلمان و متخصصان تربیت دینی و تعلیم و تربیت مصاحبه نیمه‌ساختاریافته انجام شد و داده‌ها با استفاده از تحلیل مضمون تحلیل گردید. در مرحله کمی، پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته با پایایی ۰٫۸۷ و روایی ۰٫۹۲ در بین ۲۵۰ دانشجومعلم توزیع و داده‌ها با روش‌های آماری توصیفی و استنباطی (همبستگی و رگرسیون) تحلیل شد. یافته‌های پژوهش منجر به طراحی «الگوی حکمت» با چهار مؤلفه اصلی گردید: حکمت (تلفیق دانش دینی و روان‌شناسی رشد)، موعظه حسنه (ایجاد فضای امن و آموزش مهارت‌های ارتباطی)، جدال احسن (پرورش تفکر انتقادی و آموزش مناظره علمی) و سبیل ربک (استقرار نظام ارزیابی پویا و تأکید بر هدایت معنوی). نتایج نشان داد بین خودارزیابی و عملکرد معلمان در این زمینه شکاف ۵۵ درصدی وجود دارد و مهارت‌های ارتباطی، پیش‌بین‌کننده‌ای قوی برای پاسخگویی مؤثر است. (β=0.32) در نهایت، الگوی ارائه‌شده به‌دلیل اصالت اسلامی، جامعیت و انعطاف‌پذیری، می‌تواند چارچوبی عملی برای تحول در برنامه‌های درسی تربیت دینی و تربیت معلم فراهم آورد. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4760.html کلاس‌های چندپایه، در مقابل کلاس‌های تک پایه، یکی از انواع کلاس‌های درسی است که دانش آموزان از پایه‌های مختلف را در کنار هم در یک کلاس سازماندهی می‌نماید. علی‌رغم مزایای این نوع کلاس‌ها و رشد کمی آن در کشورهای مختلف، چند پایگی آموزگاران را با چالش‌های بسیاری از جمله تدریس هم‌زمان بیش از یک برنامه درسی (چالش حجم) در ساعات مصوب با کلاس‌های تک پایه (چالش زمان) روبه رو ساخته است. یکی از مهم‌ترین راهکارهای مدیریت هر دو چالش، طراحی برنامه درسی تلفیقی برای هر یک از عناوین درسی است که متناسب با زمان و ویژگی‌های مخاطب، محتوای آموزشی را در طول دوره تحصیلی توزیع نماید. پژوهش حاضر با هدف طراحی برنامه درسی تلفیقی درس هدیه‌های آسمان در کلاس‌های چندپایه، با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی و با رویکرد کیفی، مبتنی بر تحلیل محتوای برنامه درسی آموزش دینی دوره ابتدایی و کتاب‌های هدیه‌های آسمان پایه دوم تا ششم ابتدایی در مدارس دولتی جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. با توجه به ثبات نسبی و تنوع روش‌های تدریس و ارزشیابی در این موضوع درسی، تمرکز پژوهش حاضر بر عنصر هدف و محتوا در برنامه درسی تلفیقی قرار گرفته و با ارائه الگوی تلفیقی اهداف و محتوای آموزشی در درس هدیه‌های آسمان تا مرحله تدوین طرح درس تلفیقی، مسیر پیش روی آموزگاران چند پایه را روشن نموده و زمینه تدریس کارآمد و موثر درس هدیه‌های آسمان را در جهت تعمیق ایمان و التزام عملی متربیان چند پایه فراهم می‌نماید. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4791.html هدف پژوهش حاضر بررسی چالش ها و راهکارهای آموزش تربیت اسلامی در عصر جهانی شدن است.پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر نحوه گردآوری داده‌ها در زمره پژوهش‌های کیفی از نوع اکتشافی است. بر این اساس از رویکرد فرا ترکیب از روش پیشنهادی سندلوسکی و باروس (2007) استفاده شد. جامعه ی آماری پژوهش شامل کلیه ی متون و مقالات علمی داخلی و خارجی است که با جستجو در پایگاه‌های اطلاعاتی استخراج شده است که در نتیجه ی آن 56 مقاله بدست آمد. سپس با توجه به هدف پژوهش، آن هایی که با هدف متناسب نبودند، حذف و در نهایت پس از غربال گری مقالات تعداد 45 مقاله برای بررسی و تحلیل انتخاب گردید که از تعداد 26 مقاله با توجه به هدف تحقیق برای استخراخ چالش ها و راهکارها انتخاب گردید. بر اساس یافته های پژوهش، جهانی شدن با ایجاد تغییرات فرهنگی و اجتماعی برای تربیت اسلامی چالش‌هایی جدی مانند فرهنگی و تهدیدهای هویتی، تأثیر پذیری نسل جدید از فرهنگ‌های غیر اسلامی، تنوع فرهنگی، تقویت فردگرایی و مادی‌گرایی، الگوسازی‌های غربی، وابستگی به ابزارهای ارتباطی و اینترنت ، تجاری‌سازی آموزش، اطلاعات نامحدود غیر اسلامی در فضای سایبری، تضعیف ارزش‌های سنتی به همراه دارد. همچنین ارتقاء و آموزش مهارت‌های معلمان، اصلاح و توسعه برنامه درسی، تقویت نهادهای دینی و اجتماعی، مقابله با فرهنگ‌های غالب ، تقویت هویت اسلامی ، بازگشت به اسلام اصیل و شناخت مسلمانان نسبت به وظیفه خود از جمله راهکارهای مؤثر در جهت مقابله با این چالش‌ها است. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4816.html نسبت تربیت، اخلاق و سیاست از مسائل بنیادین در مکاتب فکری مختلف است که هر یک به فراخور نظام معرفتی خویش، دیدگاه‌های متفاوتی در این باب ارائه کرده‌اند. برخی قدرت سیاسی را ناسازگار با اخلاق پنداشته و برخی دیگر انگاره‌های اخلاقی را جوهره حکمرانی و تربیت اجتماعی دانسته‌اند. مقاله حاضر به شیوه توصیفی-تحلیلی و با هدف تبیین صلاحیت‌های اخلاقی حاکم به‌مثابه مربی در اندیشه آیت‌الله شهید بهشتی(ره) نگاشته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حسب نظر شهید بهشتی، حکمرانی فرایندی تربیتی است که با پیوند عمیق اخلاق، سیاست و تربیت، به تعالی معنوی و اخلاقی جامعه می‌انجامد. صلاحیت‌های اخلاقی و تربیتی حاکم شامل پیوند عاطفی با امت، آگاهی از میدان عمل، ادب مواجهه، تعهد اخلاقی، عدالت نفسانی، ارجحیت عدل فراگیر، ساده‌زیستی، خدمتگزاری، مشارکت‌دهی در بستر آزادی، مصلحت‌بینی، ارشادگری و انتقادپذیری است. این صلاحیت‌ها، حاکم را به مربی‌ای تبدیل می‌کند که با هدایت جامعه به سوی فضایل اخلاقی، از طاغوت‌گرایی جلوگیری کرده و زمینه‌ساز رشد اخلاقی و معنوی امت می‌شود. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4889.html در پژوهش حاضر، به بررسی مدل تحولی ایمان به خدا در میان جوانان مسلمان ایرانی، با تمرکز بر شهر دزفول، بر اساس نظریات نوذری (1389) پرداخته شده است. این مطالعه، تعداد 118 نفر از جوانان دزفولی با نگرش مثبت به مسئله ایمان به خدا، به شیوه تحقیق مقطعی نمونه‌گیری شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته جمع‌آوری گردید و بر اساس سه مرحله داوری، به هر پرسش در دو بُعد شناخت ایمانی و معنابخشی دینی، نمراتی بین 1 تا 4 اختصاص داده شد.تحلیل نتایج با استفاده از آزمون تحلیل واریانس نشان داد که روند تحولی ایمان به خدا در بازه سنی 18 تا 24 سال، به صورت پیوسته و یکنواخت نیست و نوساناتی در باورهای ایمانی افراد با توجه به تغییر سن آنان، رخ می‌دهد. نتایج بیانگر آن است که در این بازه سنی، خدای متعال به عنوان موجود فرامادی شناخته می شود. از طرفی هیچگونه محدودیتی در هستی، علم و قدرت خدای متعال وجود ندارد. هم چنین در بُعد معنابخشی نیز مسئله هدف آفرینش، غالبا کلیشه ای و سطحی دیده می شود. از سویی ضعف استدلال دقیق و درونی سازی باورهای ایمانی در این گستره سنی کاملا مشهود است. باورهای ایمانی به صورت عرفی- تقلیدی در ذهن افراد جای گرفته است و پشتوانه ای منطقی همراه با استدلال ندارد. بنابراین تحول ایمانی با نوساناتی روبرو است و به نظر می‌رسد که فرآیند تثبیت ایمان به خدا در این بازه سنی در حال تکامل است. بنابراین جوانان، باوجود ثبات نسبی در مدل ایمانی، در مسیر دستیابی به ثبات کامل هستند https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4890.html پژوهش حاضر با هدف تحلیل عدالت تربیتی از دیدگاه جان راولز و نقد آن از منظر آیت‌الله مصباح یزدی در جهت ارائه چارچوب مفهومی در نظام آموزش و پرورش ایران تدوین شده است. روش پژوهش کیفی از نوع تحلیل محتوا و تحلیل فلسفی-انتقادی متون بود که در آن اصول نظری عدالت از نظر راولز شامل آزادی‌های برابر، برابری منصفانه فرصت‌ها و اصل تفاوت استخراج و پیامدهای تربیتی آن در حوزه‌هایی چون توزیع عادلانه منابع، جبران نابرابری‌های اجتماعی و طبیعی و تأکید بر بی‌طرفی ارزشی در مدرسه بررسی شده است. در ادامه، با اتکا بر مبانی انسان‌شناختی و غایت‌گرایانه اندیشه مصباح یزدی، نقدهایی همچون ناهمخوانی مبانی لیبرالی با نگرش اسلامی، ناکافی بودن بی‌طرفی ارزشی برای تربیت انسان متعالی، غفلت از هدف معنوی در تربیت راولزی و کم‌رنگ شدن نقش دین در خانواده مطرح شد. یافته‌های تحلیل تطبیقی نشان داد که عدالت تربیتی در چارچوب اسلامی علاوه بر فرصت برابر، نیازمند هدایت اخلاقی، تقویت هویت دینی و توجه به تفاوت‌های استعداد انسانی است. بر این اساس، چارچوب پیشنهادی پژوهش بر چهار محور اصلی شکل گرفت: تضمین فرصت‌های برابر آموزشی، ارتقای تربیت ارزش‌محور، شایسته‌پروری متناسب با ظرفیت‌ها و جبران چندبعدی نابرابری‌ها. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که هم‌افزایی نقاط قوت نظریه راولز با مبانی ارزشی اندیشه مصباح یزدی می‌تواند الگویی بومی و کارآمد برای آموزش و پرورش ایران فراهم سازد؛ الگویی که در آن عدالت اجتماعی، کیفیت یادگیری و تربیت معنوی به صورت همزمان تحقق یافته و زمینه رشد هویت فرهنگی، انسجام اجتماعی و توسعه پایدار را مهیا می‌سازد. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4939.html نگرش به عنوان یک آمادگی درونی، نقش تعیین‌کننده‌ای در جهت‌دهی به رفتارهای افراد دارد. در این میان، کیفیت نگرش نسبت به دین به عنوان یکی از عمیق‌ترین نگرش‌ها، می‌تواند سایر ابعاد زندگی فردی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد. یکی از اهداف اختصاصی مورد انتظار دروس معارف اسلامی در دانشگاه، ایفای نقش در شکل‌گیری و تقویت نگرش مطلوب به دین در دانشجویان است، از اینرو این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با هدف عبور از نظریه به عمل، به بررسی این نقش می‌پردازد. یافته‌ها حاکی از آن است که این دروس از طریق تأثیر بر مؤلفه‌های شناختی و عاطفی نگرش، می‌توانند عاملی کلیدی در این فرآیند باشند. بر اساس چارچوب‌های نظری شکل‌گیری نگرش (مانند یادگیری مشاهده‌ای، شرطی‌سازی و الگوبندی)، راه‌حل‌های عملیاتی مؤثری پیشنهاد می‌شود که در سه محور «تغییر در محتوا و منابع درسی» و «اصلاح سیستم آموزشی» ، «بازنگری در روش تدریس و صلاحیت اساتید» دسته‌بندی می‌شوند. در سطح عمل، راهکارهایی همچون بهره‌گیری از قدرت هنر و رسانه، سازماندهی بازدیدهای میدانی از اماکن مذهبی، تکرار آموزه‌های اخلاقی و معرفی الگوهای برجسته دینی ارائه می‌گردد. در نهایت، این مطالعه نتیجه می‌گیرد که تلفیق هوشمندانه نظریه و عمل در ارائه دروس معارف، نه تنها در شکل‌دهی به نگرش مطلوب دینی ضروری است، بلکه از تغییر نگرش نامطلوب دانشجویان نیز پیشگیری می‌کند. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4940.html حکمرانی تعلیم و تربیت از منظر آیت‌الله شهید رئیسی در چارچوب نظریه‌پردازی اسلامی، نقشی محوری در شکل‌دهی به جامعه اسلامی دارد. ایشان بر این باورند که تربیت اسلامی باید فراتر از انتقال صرف دانش و مهارت‌ها، به فرآیند رشد اخلاقی و معنوی انسان‌ها توجه داشته باشد. این تحقیق به تحلیل و مفهوم‌سازی دو پدیده محوری (حکمرانی آموزشی اسلامی) و (حکمرانی تعالی‌بخش و انسان‌ساز) از منظر آیت‌الله شهید رئیسی پرداخته است. در این راستا، روش تحقیق از نوع کیفی و مبتنی بر نظریه‌پردازی داده‌بنیاد است. داده‌ها از طریق ۱۳ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با متخصصان تعلیم و تربیت، اساتید دانشگاهی، و صاحب‌نظران حوزه دین و سیاست جمع‌آوری شده است. نتایج نشان می‌دهند که حکمرانی آموزشی اسلامی باید بر مبنای اصول دینی و اسلامی و در جهت پرورش انسان‌های متعالی، متوازن و مؤثر در جامعه اسلامی پی‌ریزی شود. از طرفی، حکمرانی تعالی‌بخش و انسان‌ساز به‌عنوان هدف نهایی، باید به توسعه فردی و اجتماعی افراد، تقویت اراده و اخلاق اسلامی، و ترویج عدالت اجتماعی در فرآیندهای آموزشی توجه ویژه داشته باشد. کاربرد نتایج این تحقیق می‌تواند به سیاست‌گذاران آموزشی کمک کند تا مدل‌های حکمرانی آموزشی را بر اساس اصول اسلامی و نیازهای واقعی جامعه طراحی کرده و در جهت تعالی جامعه اسلامی پیش‌ببرند. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_4959.html پژوهش حاضر با هدف استخراج مفاهیم محوری بیانات رهبر شهید، آیت الله سید علی حسینی خامنه‌ای، با معلمان و فرهنگیان طی چهار دهه پس از انقلاب اسلامی انجام شده است. روش پژوهش، تحلیل مضمون است. جامعه پژوهش شامل متن بیانات و سخنرانی‌های رهبر شهید در دیدارهای مختلف با معلمان و فرهنگیان پس از انقلاب اسلامی است که به صورت تمام‌شمار فیش‌برداری و واکاوی شده است. داده‌ها پس از استخراج مفاهیم کلیدی، کدگذاری و در قالب شبکه مضامین تحلیل شدند. جهت سنجش اعتبار و تأییدپذیری یافته‌ها، از دو روش «بازبینی توسط اعضا» (نظارت صاحب‌نظران) و «مستندسازی گام‌به‌گام مراحل تحلیل» جهت جلوگیری از سوگیری شخصی استفاده گردید. فرآیند کدگذاری متون به استخراج ۱۶۱ کد محوری اولیه و ۱۶ مضمون سازمان‌دهنده منجر گردید. در نهایت، مضامین پژوهش در قالب ۷ مضمون فراگیر صورت‌بندی شد که عبارتند از: «نظام آموزش و پرورش»، «سند تحول بنیادین»، «الگوها»، «معلم»، «سند ۲۰۳۰»، «معاونت پرورشی» و «محتوای آموزشی و کتب درسی». https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_5014.html آموزش مفاهیم دینی و اعتقادی در دوره ابتدایی، زیربنای شکل‌گیری جهان‌بینی و نظام ارزش‌های اخلاقی دانش‌آموزان را فراهم می‌کند. درس هدیه‌های آسمان در نظام آموزشی با هدف آشنایی کودکان با مبانی دینی تدوین شده است. هدف این مطالعه، بررسی اثربخشی اجرای الگوی دریافت مفاهیم با تأکید بر روش ساختن گرایی در این درس بر میزان یادگیری دانش آموزان دختر پایه ششم ابتدایی بود. پژوهش حاضر از نوع نیمه آزمایشی و با طرح پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری با گروه کنترل انجام شد. جامعه آماری پژوهش را کلیه دانش‌آموزان دختر پایه ششم ابتدایی شهرستان‌ بویراحمد به تعداد 3059 نفر در سال تحصیلی 05-1404 تشکیل ‌دادند. نمونه پژوهش شامل 42 نفر از دانش‌آموزان داوطلب آزاد بود که به صورت دو گروه 21 نفری آزمایش و کنترل انتخاب شدند. در مرحله مداخله، هفت درس کتاب بر مبنای الگوی دریافت مفهوم و با روش ساختن گرایی آموزش داده شد. این مداخله در قالب هشت جلسه 50 دقیقه‌ای و به صورت هفتگی برگزار شد. در مجموع، یافته ‌های توصیفی و استنباطی پژوهش نشان می‌دهد که اجرای الگوی دریافت مفاهیم با تأکید بر روش ساختن‌گرایی، اثربخشی چشمگیر و معناداری بر ارتقای یادگیری دانش‌آموزان در درس هدیه‌های آسمان دارد. نتایج حاکی از آن است که برای احیای واقعی آموزش دینی، لازم است از الگوهای سنتی مبتنی بر انتقال یک‌طرفه اطلاعات فاصله گرفته شود و به سوی رویکردهای شناختی و فعال حرکت کرد. در نتیجه تلفیق الگوی دریافت مفاهیم با روش ساختن‌گرایی، برتری محسوسی نسبت به روش‌های سنتی در آموزش ابتدایی دارد. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_5021.html ارزیابی اثربخشی شیوه‌های آموزش در درس تاریخ تحلیلی صدر اسلام، به دلیل نقش آن در تقویت فهم تاریخی، توان تحلیل رخدادهای صدر اسلام و مواجهه آگاهانه با مسائل و شبهات تاریخی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هدف این پژوهش، آسیب‌شناسی روش‌های تدریس اساتید این درس از منظر دانشجومعلمان دانشگاه فرهنگیان با تمرکز بر دو مؤلفه «ارائه محتوای علمی» و «رویکرد تعاملی» و بررسی تأثیر آن‌ها بر فهم تاریخی، درگیری شناختی و انگیزش یادگیری دانشجویان است. این پژوهش با رویکرد تلفیقی (کمّی ـ کیفی) انجام شد. داده‌های کمّی از طریق پرسشنامه‌ای شامل 17 گویه مبتنی بر مقیاس لیکرت و داده‌های کیفی از طریق یک سؤال باز درباره راهکارهای بهبود تدریس گردآوری شد. نتایج نشان داد که اگرچه دانشجویان عملکرد اساتید را در دو مؤلفه ارائه محتوا و رویکرد تعاملی در سطح متوسط رو به مطلوب ارزیابی کرده‌اند، اما این وضعیت به طور متناسب به ارتقای فهم تاریخی، تفکر انتقادی و انگیزه برای مطالعه بیشتر تاریخ اسلام منجر نشده است. یافته‌ها بیانگر آن است که غلبه شیوه‌های نسبتاً سنتی تدریس، محدود بودن استفاده از ابزارها و فعالیت‌های آموزشی متنوع، ضعف در پیوند دادن مباحث تاریخی با مسائل معاصر و کم‌رنگ بودن فرصت‌های تحلیل و نقد روایت‌های تاریخی، از مهم‌ترین چالش‌های آموزش این درس به شمار می‌روند. همچنین نتایج بخش کیفی نشان داد که توسعه یادگیری فعال و مشارکتی، بهره‌گیری از منابع و رسانه‌های آموزشی متنوع، تقویت رویکرد تطبیقی در بررسی روایت‌های تاریخی و توجه بیشتر به کارکردهای معرفتی و تربیتی درس می‌تواند به تعمیق یادگیری و افزایش درگیری شناختی دانشجویان کمک کند. https://tarbiatmaaref.cfu.ac.ir/article_5027.html آموزش فیزیک در بسیاری از نظام‌های آموزشی امروزی به انتقال مکانیکی فرمول‌ها و حل مسائل جزئی محدود شده و کمتر به پرورش درک پویا، سیستمی و کل‌نگر از نظام‌های فیزیکی و جهان طبیعی می‌پردازد. این مطالعه با بهره‌گیری از رویکردی میان‌رشته‌ای، به بررسی هم‌خوانی میان نظریه‏ی آشوب و سامانه‌های پیچیده در فیزیک و حکمت وحدت وجود در سنت فلسفی-عرفانی ایرانی-اسلامی می‌پردازد. هدف این پژوهش، بازندایشی در آموزش فیزیک از طریق واکاوی هم‏خوانی‏های مفهومی میان نظریه آشوب و اثر پروانه‏ای در فیزیک و حکمت وجود در سنت فلسفی-عرفانی ایرانی-اسلامی است. روش پژوهش کیفی و از نوع نظری-تحلیلی است. تأملات نظری نشان می‌دهند که این سامانه‌های آشوبناک – با ویژگی‌هایی مانند حساسیت شدید به شرایط اولیه، تعامل اجزا، و ساختار غیرخطی – و دیدگاه فلسفیِ وحدت وجود در مفاهیمی مانند پیوستگی جزء و کل، علیت غیرخطی، محدودیت‌های ذاتی پیش‌بینی و مسئولیت اخلاقی اشتراکات عمیقی دارند. مفهوم اثر پروانه‌ای به‌عنوان نشانه‏ی حساسیت به شرایط اولیه می‌تواند در آموزش فیزیک به ابزاری برای پرورش تفکر سیستمی، مسئولیت‌پذیری و بینش کل‌نگر تبدیل شود. در این رویکرد، معلم از انتقال‌دهنده صرف اطلاعات به راهنمای فرایند یادگیری تبدیل می‌شود و دانش‌آموزان به درکی عمیق‌تر از پیوستگی و پویایی هستی می‌رسند. این پارادایم آموزشی نه‌تنها درک علمی را غنی‌تر می‌سازد، بلکه دانش‌آموزان را به شهروندانی آگاه و مسئول در قبال تأثیرات اعمالشان بر کل نظام هستی تبدیل می‌کند.