بازگشت به خویشتن در تربیت اسلامی: صورت‌بندی تکنیک «کدگذاری تربیتی» بر مبنای کرامت ذاتی انسان و مسئلة خودفراموشی (گزارش یک اقدام‌پژوهی روایی)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد سطوح عالی حوزه،ارزیاب مقالات، استاد راهنما پایان نامه، پژوهشگر پژوهشکده باقرالعلوم، استاد دانشگاه

10.48310/riet.2026.23336.1729

چکیده

غایت تربیت اسلامی، نه صرفاً اصلاح رفتار بیرونی، بلکه بازگرداندن متربی به حقیقت وجودی خویش است؛ فرایندی که قرآن کریم روی دیگر آن را «خودفراموشی» می‌نامد: «نَسُوا اللهَ فَأنساهُم أنفُسَهُم» (حشر: ۱۹). در حالی که ادبیات پژوهشی اخیر، چیستی، خاستگاه و شمول «کرامت ذاتی انسان» را به‌تفصیل کاویده است، حلقة مفقوده همچنان «چگونگی» است: مربی در محیطی اشباع از عوامل غفلت‌زا، با چه سازوکار عملیاتی می‌تواند این کرامت را به تجربة زیستة متربی نوجوان بدل کند و او را در برابر خودبیگانگی مقاوم سازد؟ پژوهش حاضر برای پاسخ به این پرسش، به روش اقدام‌پژوهی با رویکرد تجربه‌نگاری روایی انجام شده است: نویسنده در نقش مربی–پژوهشگر، طی حدود 15 سال در یک مجموعة تربیتی مسجدمحور، سه چرخة متوالی طراحی، اجرا، مشاهده و بازاندیشی را پیمود و داده‌های حاصل از یادداشت‌های میدانی، گفت‌وگو با متربیان و مستندات جلسات را به روش تحلیل مضمونی تحلیل کرد. یافته‌ها در الگویی پنج‌مرحله‌ای سامان یافته که هستة آن، تکنیک «کدگذاری تربیتی» است: فشرده‌سازی محتوای چند جلسه گفت‌وگوی عمیق در عبارتی موجز و تکرارپذیر که در موقعیت‌های روزمره به‌مثابة یادآور هویت عمل می‌کند. پژوهش، مرز مفهومی «کد» با «کلیشه» و نسبت آن را با مفاهیم همسایه (ترسیم و نشان داده است کدگذاری تنها به شرط تقدمِ «گشودن محتوا» اثربخش است. دیگر یافتة کلیدی، صورت‌بندی پدیدة «تنهایی معرفتی» متربی و راهکار «گفت‌وگوی پیش‌دستانه» دربارة شبهات محیط است. مبنای نظری الگو، آموزة کرامت ذاتی (اسراء: ۷۰) با بهره‌گیری از تفکیک کرامت ذاتی و اکتسابی است؛ بدین‌سان پژوهش حاضر، پلی است از «مبناپژوهیِ» کرامت به «عملیات تربیتی» مبتنی بر آن.

کلیدواژه‌ها

پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 05 شهریور 1405

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار