چارچوب نظری عدالت تربیتی در نظام آموزش و پرورش ایران: واکاوی دیدگاه‌های راولز و مصباح ‌یزدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه علوم تربیتی (گرایش فلسفه تعلیم و تربیت)، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 گروه فلسفه تعلیم و تربیت، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

3 گروه علوم تربیتی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

10.48310/riet.2026.22076.1626

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تحلیل عدالت تربیتی از دیدگاه جان راولز و نقد آن از منظر مصباح یزدی در جهت ارائه چارچوب نظری در نظام آموزش و پرورش ایران تدوین شده است. روش پژوهش کیفی از نوع تحلیل محتوا و به شیوه تحلیل فلسفی-انتقادی متون بوده که در آن اصول نظری عدالت از نظر راولز شامل آزادی‌های برابر، برابری منصفانه فرصت‌ها و اصل تفاوت استخراج و پیامدهای تربیتی آن بررسی شده است. در ادامه، با اتکاء بر مبانی انسان‌شناختی و غایت‌گرایانه اندیشه مصباح یزدی، نقدهایی همچون ناهمخوانی مبانی لیبرالی با نگرش اسلامی، ناکافی بودن بی‌طرفی ارزشی برای تربیت انسان متعالی، غفلت از هدف معنوی در تربیت راولزی و کم‌رنگ شدن نقش دین در خانواده مطرح شده است. یافته‌ها نشان داد که عدالت تربیتی در چارچوب اسلامی علاوه‌بر فرصت برابر، نیازمند هدایت اخلاقی، تقویت هویت دینی و توجه به تفاوت‌های استعداد انسانی است. بر این اساس، چارچوب نظری پیشنهادی پژوهش بر چهار محور اصلی شکل گرفت: تضمین فرصت‌های برابر آموزشی، ارتقای تربیت ارزش‌محور، شایسته‌پروری متناسب با ظرفیت‌ها و جبران چندبُعدی نابرابری‌ها. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که هم‌افزایی نقاط قوت نظریه راولز با مبانی انسان‌شناختی و غایت‌‌گرایانه اندیشه مصباح یزدی می‌تواند الگویی بومی و کارآمد برای آموزش و پرورش ایران فراهم سازد؛ الگویی که در آن عدالت اجتماعی، کیفیت یادگیری و تربیت معنوی به صورت همزمان مورد توجه قرار گرفته و زمینه رشد هویت فرهنگی، انسجام اجتماعی و توسعه پایدار را مهیاء می‌سازد.

کلیدواژه‌ها


ابن منظور (1405ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
انصاری، مریم؛ رجبی، معصومه (1395). تحلیلی بر مولفه‌های عدالت آموزشی از نظر جان رالز. در: هفتمین همایش
ملی انجمن فلسفه تعلیم و تربیت ایران؛ فلسفه تعلیم و تربیت و قلمرو علوم اجتماعی و انسانی، دانشگاه شیراز،
صص724-734.
باقری، خسرو (1391). کاوش‌‌های تربیتی. تهران: انتشارات سمت.
ترکاشوند، سینا؛ کشاورز، سوسن؛ صالحی، اکبر؛ میرزا محمدی، محمدحسن (۱۳۹۷). ارائه الگوی نظری عدالت تربیتی در نظام تعلیم و تربیت رسمی و عمومی براساس مبانی معرفت‌شناختی عدالت فارابی. مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، ۳(۴)، ص7-34.
حاتمی‌‌‌‌‌نژاد، حسین؛ راستی، عمران (1385). عدالت اجتماعی و عدالت فضایی؛ بررسی و مقایسه نظریات جان رالز و دیوید هاروی. سرزمین، 3(9)، ص50-38.
خالدیان، ادهم؛ شریعتی، احمد؛ کاکی، نشمین (1400). بررسی و نقد مبانی فلسفی نظریه عدالت رالز با ابتناء بر دیدگاه امام خمینی در باب این مفهوم و پیامدهای آن در تعلیم و تربیت. در: تهران: اولین همایش ملی علوم انسانی در حکمت معاصر با محوریت علامه طباطبایی.
دهخدا، علی اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. تحقیق صفوان عدنان داودی. دمش: دارالقلم.
رالز، جان (1385). عدالت به‌مثابه انصاف. ترجمه عرفان ثابتی. تهران: ققنوس.
شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای عالی آموزش و پرورش (1390). سند تحول بنیادین آموزش و پرورش.
شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای عالی آموزش و پرورش (1391). مبانی نظری تحول بنیادین در نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران.
صحبت‌‌لو، علی؛ غفاری، ابوالفضل (1400). بررسی عدالت تربیتی در نظام آموزشی کشور با استفاده از نظریه‌‌ی عدالت رالز. اسلام و پژوهش‌‌های تربیتی، 13(25)، ص57-76.
ضرابی، عبدالرضا (1400). اصول تربیت از دیدگاه علامه مصباح. معرفت، 30(8)، ص90-77.
ضرابی، عبدالرضا (1401). بررسی و تحلیل دیدگاه علامه مصباح یزدی در زمینه مفهوم «تربیت». اسلام و پژوهش‌های تربیتی، 14(1)، ص56-45.
مردانی گرم‌دره، مجید؛ علی بابائی شهرکی، مهلا (1403). بررسی تطبیقی مفهوم عدالت در آراء و اندیشه‌های جان رالز و ابن خلدون. تهران: سومین کنگره دانشجویان حقوق، علوم سیاسی و علوم اجتماعی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1366). آزادی از دیدگاه اسلام. سخنرانی در ششمین کنفرانس اندیشه اسلامی. قابل دسترس در:
مصباح یزدی، محمدتقی (1367). جامعه و تاریخ از نگاه قرآن. نگارش: مصطفی ملکیان. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1384). نقد و بررسی مکاتب خلاقی. نگارش: احمدحسین شریفی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1388). ولایت فقیه، محور حاکمیت اسلام و ضامن تحقق عدالت و پیشرفت. قم: در یازدهمین همایش رابطین دفتر پژوهش‌ها‌ی فرهنگی. قابل دسترس در:         https://mesbahyazdi.ir/node/342
مصباح یزدی، محمدتقی (1391). عزت ملی در چهارچوب ارزش‌های اسلامی و برای تحقق اهداف اسلامی مطلوب است. قابل دسترس در:                                                        https://mesbahyazdi.ir/node/4277
مصباح یزدی، محمدتقی (1392). حقوق و سیاست در قرآن. نگارش: محمد شهرابی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم.
مصباح یزدی، محمدتقی (1402). نگاهی گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام. نگارش عبدالحکیم سلیمی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم.
همتی، حیدر (1403). بررسی عدالت تربیتی در اسناد بالادستی آموزش‌وپرورش. پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، 5(2)، ص41-62.
همتی، زهرا (1398). بررسی مبانی فلسفی عدالت از نظر جان راولز و شهید مطهری و استنتاج دلالت‌های آن در عدالت آموزشی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شاهد.
یاری‌قلی، بهبود؛ ضرغامی، سعید؛ قائدی، یحیی؛ نقیب‌زاده، میرعبدالحسین (1391). تحلیل تطبیقی فلسفه عدالت تربیتی؛ دیدگاه‌های لیبرال و جامعه‌گرا. پژوهشنامه مبانی تعلیم و تربیت، 2(1)، ص108-91.
Amos, C. (2025). Birds of a feather undermine equity: A strategy to align intent and outcome in team-based learning in higher education. arXiv:2503.17476. https://doi.org/10.48550/arXiv.2503.17476
Chen, G. (2023). Equity and Welfare: An Analysis of Resource Allocation for Disadvantaged Individuals from The Perspective of Rawlsian Theory of Justice. URL=
https://webofproceedings.org/proceedings_series/ESSP/ICFMHSS%202023/F26.pdf
Costa, M. V. (2021). Rawls’ traces in contemporary philosophy of education. Theory and Research in Education, 19(3), p. 296-300. https://doi.org/10.1177/14778785211056151
Culp, J. (2020). Educational justice. Philosophy Compass, 15(12), e12713.
Edor, E. J. (2020). John Rawls's Concept of Justice as Fairness. PINISI Discretion Review, 4(1),
p. 179-190. https://doi.org/10.26858/pdr.v4i1.16387
He, Y. (2024). Quantifying educational competition: A game-theoretic model with policy implications. arXiv:2412.10974. https://doi.org/10.48550/arXiv.2412.10974
Idoko, B. O., & Okeke, E. K. (2025). Moral Defense of John Rawls Theory of Justice as Fairness. Trinitarian: International Journal of Arts And Humanities, 1(1).
Karakose, T., Tülübaş, T., & Papadakis, S. (2023). The scientific evolution of social justice leadership in education: Structural and longitudinal analysis of the existing knowledge base (2003–2022). Frontiers in Education, no. 8. https://doi.org/10.3389/feduc.2023.1139648
Mifsud, D. (2024). Social justice and equity in education and schooling. In Handbook of Social Justice in Education (pp. 1–18). https://doi.org/10.1108/978-1-83549-758-620241001
Rawls, J. (1999). A Theory of Justice. United States of America: Harvard University Press.
Rawls, J. (2001). Justice as fairness: A restatement. Harvard University Press.
Rowls, J, (1971). A Theory of Justice, Harvard U.P. https://doi.org/10.2307/j.ctvjf9z6v
Samira, M. (2024). Equity in education: Addressing disparities in access and outcomes. ROJAM Journal of Management, 5(2), p. 112–123.