بررسی تجربی مراحل تحول شناخت ایمانی (18 تا 24 سالگی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علوم تربیتی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران

2 کارشناسی ارشد، گروه علوم تربیتی، دانشگاه طلوع مهر، قم، ایران

10.48310/riet.2026.20317.1496

چکیده

این پژوهش با هدف بررسی کمّی- کیفی تحول شناخت ایمانی در دو بُعد «شناخت دینی» و «معنابخشی دینی» در جوانان ۱۸ تا ۲۴ ساله مسلمان ایرانی، براساس چارچوب نوذری (۱۳۸۹) انجام شده است. روش تحقیق، تحولی مقطعی بوده و نمونه آماری شامل ۱۱۸ مرد با نگرش مثبت به دین در شهر دزفول بودند که با روش تصادفی انتخاب و با مصاحبه نیمه‌ساختاریافته مورد مطالعه قرار گرفتند. داده‌ها براساس مراحل تحول، در طیف ۱ تا ۴ نمره‌گذاری و با تحلیل واریانس (کمّی) و تحلیل محتوای کیفی بررسی شدند. یافته‌ها نشان داد روند تحول ایمان در این بازه سنّی، پیوسته و یکنواخت نیست و نوساناتی در میانگین نمرات سنین مختلف مشاهده می‌شود. تحلیل کیفی نیز تأیید کرد که همه مراحل تحول به‌طور همزمان در تمام سنین حاضر هستند. هرچند برخی از افراد، به ثبات کامل دینی دست یافته‌اند، ولی شدت و ضعف در میانگین نمرات سنین مختلف حاکی از ثبات نسبی و عدم تثبیت نهایی است. همچنین افزایش سن رابطه مستقیمی با تحول شناخت ایمانی نداشت. در بُعد شناخت دینی، بیشترین فراوانی متعلق به مرحله عرفی/استدلالی بوده و ضعف در استدلال‌های پیشرفته مشهود بود. در بُعد معنابخشی، نیمی از افراد در مرحله ناقص قرار داشتند و تبیین هدف خلقت عمدتاً عرفی و تقلیدی بود. در نتیجه، فرآیند تثبیت ایمان در آغاز جوانی کامل نشده و با چالش‌هایی مانند نوسانات تحولی، ضعف درونی‌سازی شناختی و عدم تعمیق معنابخشی مواجه است. این امر لزوم طراحی مداخلات آموزشی برای تقویت تفکر استدلالی و تعمیق معنابخشی در این سنین را نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
جان‌بزرگی، مسعود، (1386). دین در خلال تحول و شیوه‌های درمانگری مبتنی بر مذهب. در: روان‌شناسی: عرصه‌ها و دیدگاه‌ها.
حسین‌زاده، محمد (1389). معرفت دینی؛ عقلانیت و منابع. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
حیدری، مجتبی (1395). بررسی تجربی تحول ایمان به خدا در گستره سنّی 7 تا 17 سال. رساله دکتری. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ حجازی، الهه (1387). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: مؤسسه نشر آگه.
طباطبایی، سید محمدحسین (1364). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: نشر اسماعیلیان، ج15.
مصباح یزدی، محمدتقی (1387). خودشناسی برای خودسازی؛ به سوی خودسازی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
نوذری، محمود (1389). بررسی تحول ایمان به خدا در دوره کودکی، نوجوانی و آغاز جوانی: رویکردی روان‌شناختی ـ دینی. رساله دکتری. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
نوذری، محمود (1400). رویکرد اسلامی به مراحل تحول دینداری- تولد تا هجده سالگی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
نوذری، محمود (1401). روان‌شناسی تحول دینداری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
Clore, V. & Fitzgerald, J. (2002). An alternative view of faith development. Journal of Adult Development, 9(2).
Cosgrove, M. P. (1988). Presuppositions of psychology. In: D. G. Benner (Ed.), Psychology and religion (pp. 193–197). Grand Rapids, MI: Baker Book.
Elkind, D. (1970). The origins of religion in the child. Review of Religious Research, no.12, p. 35–42.
Fowler, J. W. (1981). Stages of faith. San Francisco, CA: Harper.
Genia, V. (1995). Counseling and psychotherapy of religious clients: A developmental approach. Westport, CT: Praeger.
Goldman, R. G. (1964). Religious thinking from childhood to adolescence. London: Routledge & Kegan Paul.
Kladen, T., & Lichterfeld, U. F. (2006). Stage of lifespan? An alternative approach to religious development in adulthood. Brill Online, xi, p. 96–116.