اصل مقبولیت مربی در فقه تربیت: تحلیل راهبردهای مدیریت فقدان مقبولیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سطح چهار حوزه، مدرسه علمیه معصومیه، قم، ایران

10.48310/riet.2026.21789.1606

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه اصل «مقبولیت مربی» در فقه تربیت و استخراج راهبردهای مدیریت فقدان آن انجام شد. تحقیق حاضر درصدد پاسخ به این پرسش اساسی بوده که آیا شریعت اسلام، فقدان مقبولیت مربی را به عنوان یک واقعیت مؤثر در تعیین تکلیف عملی او به رسمیت می‌شناسد و برای آن راهکارهای شرعی پیش‌بینی کرده است یا خیر. پژوهش با روشی ترکیبی در دو فاز کیفی (تحلیل محتوای اسنادی آیات و روایات) و استنباطی (اجتهاد فقهی) به بررسی منابع اسلامی پرداخته است. یافته‌ها نشان داد که مقبولیت مربی در نگاه اسلامی، فراتر از یک توصیه اخلاقی، یک «متغیر حکمی- روش‌شناختی» مؤثر بر تکلیف عملی مربی است. آیات قرآن (همچون آیه استضعاف حضرت هارون) و روایات معصومین(ع) (ازجمله روایت تقیه سندی امام باقر(ع) و روایت اصحاب شکاک) به صراحت، واقعیت «فقدان مقبولیت» را به رسمیت شناخته و براساس آن، تغییر در تکلیف مربی را تجویز کرده‌اند. از درون این متون، پنج راهبرد اصلی برای مدیریت فقدان مقبولیت استنباط شد: ۱. انعطاف در شیوه بیان و مرجع‌نمایی، ۲. تعدیل محتوا براساس ظرفیت متربی،
۳. واگذاری امر به واسطه مقبول، ۴. تقدم رابطه‌سازی بر محتواپردازی، ۵. مدارا و پرهیز از رویارویی تخریب‌کننده. این راهبردها در قالب یک منطق مصلحت‌شناسانه و پویا ارائه می‌گردد که هدف آن حفظ امکان هدایت در بلندمدت است. نتیجه نهایی آنکه، «مقبولیت» در فقه تربیت به عنوان یک اصل روش‌شناختی، مبنای مشروعیت‌بخشی به انعطاف در روش‌های تربیتی، در مواجهه با چالش فقدان پذیرش است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، چاپ دوم، ج4.
ابن فارس، احمد (1399ق). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دار الفکر، ج1.
اعرافی، علیرضا (1395). فقه تربیتی: مبانی و پیش‌فرض‌ها. قم: مؤسسه اشراق و عرفان، چاپ سوم، ج1.
جوهری، ابونصر (1407ق). تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین، چاپ چهارم، ج6.
حمیدی‌پور، محمدمهدی؛ نجفی، حسن (1401). اعتمادآفرینی عاطفی و عقلانی مربی در تربیت دینی؛ روش‌ها، وظایف و مراقبت‌ها. تربیت متعالی، شماره 4، ص117-137.
رشاد، علی‌اکبر (1390). فلسفه مضاف. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ دوم، ج1.
زهره کاشانی، علی‌اکبر (1388). اصول تربیت دینی از منظر آیات و روایات. اسلام و پژوهش‌های تربیتی، شماره 2،
169-202.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ج 8
طوسی، محمد (1367ق). الرسائل العشر. قم: دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ج1.
طوسی، محمد (1407ق). تهذیب الاحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ج2.
کلینی، محمد (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ج1-3.
مایر، فردریک (1398). تاریخ اندیشه‌های تربیتی. ترجمه علی‌اصغر فیاض. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، چاپ چهارم، ج1.
مطهری، مرتضی (1376). مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا، ج20، 3.
معین، محمد (1381). فرهنگ معین. تهران: انتشارات ادنا، چاپ هشتاد و ششم، ج1.
موسوی‌نسب، محمدصادق (1404). واکاوی مفهوم اصل و روش در تربیت اسلامی. تربیت اسلامی، شماره 52، ص1-16.
هاشمی، حسین (1388). چیستی و اهداف تربیت. پژوهش‌های قرآنی، شماره 59-60، ص30-47.
Bass, B.M. & Riggio, R.E. (2006). Transformational leadership. (2nd ed.). Psychology Press.
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Attachment. Basic Books, vol. 1.
Corbin, J. & Strauss, A. (1990). Grounded theory research: Procedures, canons, and evaluative criteria. Qualitative Sociology, 13(1), p. 3 -21. https://doi.org/10.1007/BF00988593
Krippendorff, K. (2019). Content analysis: An introduction to its methodology. (4th ed.). Sage Publications.
Pianta, R.C. (1999). Enhancing relationships between children and teachers. American Psychological Association.
Pianta, R.C., Hamre, B.K. & Allen, J.P. (2012). Teacher-student relationships and engagement: Conceptualizing, measuring, and improving the capacity of classroom interactions. In: S.L. Christenson & et al. (Eds.), Handbook of research on student engagement (pp. 365-386). Springer.
Powell, B., Cooper, G., Hoffman, K. & Marvin, B. (2014). The circle of security intervention: Enhancing attachment in early parent-child relationships. Guilford Press.