راهبردهای تربیت دینی قرآن کریم ناظر به موقعیت مقاومت مؤمنان در برابر تهدیدهای اعتقادی و فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

2 گروه مطالعات نظری، پژوهشکده زن و خانواده، قم، ایران

10.48310/riet.2026.20019.1471

چکیده

هدف پژوهش حاضر، شناسایی و تبیین راهبردهای تربیتی قرآن کریم برای مواجهه با موقعیت مقاومت
و تهدید و ارائه تصویری منسجم از این راهبردهاست. مسئله اساسی پژوهش این است که قرآن کریم برای راهبران تربیتی و متربیان در شرایط تهدید چه راهبردهایی ارائه می‌کند و این راهبردها متناسب با شرایط و میزان توانمندی اهل ایمان چگونه سامان می‌یابند؟ پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد. داده‌های پژوهش، فرازهای مرتبط با تربیت و مواجهه با موقعیت‌های تهدید و مقاومت در قرآن کریم بوده که پس از مطالعه، کدگذاری و تحلیل، مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر از آن‌ها استخراج شد. در مجموع، ۷۹ مضمون پایه و ۳۴ مضمون سازمان‌دهنده شناسایی گردید. درنهایت مضمون‌هایی به‌دست آمد که به‌عنوان راهبردهای تربیتی قرآن کریم معرفی شدند. یافته‌های پژوهش نشان داد که راهبردهای تربیتی قرآن در موقعیت مقاومت، در قالب پنج مضمون فراگیر شامل تهییج و انگیزش تربیتی، پیشگیری، مقاوم‌سازی، دفاع و حمله قابل تبیین است. این راهبردها متناسب با شرایط و میزان قدرت و امکانات اهل ایمان، از رویکردهای درونی و پیشگیرانه به راهبردهای دفاعی و سپس کنش فعالانه حرکت می‌کنند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن فارس، احمد (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، ج2.
ابن‌منظور، محمد (1414ق). لسان‌العرب‏. بیروت: دارصادر، چاپ‌ سوم، ج3.
باقری، خسرو (1396). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی. تهران: انتشارات مدرسه، چاپ چهل و دوم، ج1-2.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه، چاپ دوم، ج14.
راغب اصفهانى، حسین (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
رضاییان، علی (1380). مبانی سازمانی و مدیریت. تهران: سمت، چاپ سوم.
رضائی، بهرعلی (1403). راهکارهای تربیتی قرآن در مواجهه با انواع فشار‌های روحی و روانی در چارچوب مبحث بافت‌شناسی. پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، 5(3)، ص7-21.
شریعتمداری، علی (1381). تعلیم و تربیت اسلامی. تهران: امیرکبیر، چاپ هفدهم.
شریعتمداری، علی (1382). اصول و فلسفه تعلیم و تربیت. تهران: امیرکبیر، چاپ بیست و سوم.
شریعتمداری، علی (1382). پرورش تفکر. تهران: فراشناختی اندیشه.
شعاری‌نژاد، علی‌اکبر (1389). فلسفه آموزش و پرورش. تهران: امیرکبیر، چاپ نهم.
شکوری، حسن؛ آقایی، سید رسول (1399). نگاهی نو به راهکارهای تربیتی قرآن کریم در نشوز زن. قرآن، فقه و حقوق اسلامی، شماره 13، ص55-74.
شولتز، دوان (1400). نظریه‌های شخصیت. ترجمه یوسف کریمی و دیگران. تهران: ارسباران، چاپ پانزدهم.
صالحی حاجی‌آبادی، علی؛ هادی، اصغر (۱۳۹۷). معناشناسی صبر در قرآن. پژوهش‌های قرآنی، 23(۸۶)،
ص150-173.
طباطبایى، سید محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ج6، 17، 4، 2.
طوسى، محمد (بی‌تا). التبیان فى تفسیر القرآن‏. بیروت: داراحیاء التراث العربى، ج5.
عابدی جعفری، حسن؛ تسلیمی، محمدسعید؛ فقیهی، ابوالحسن؛ شیخ‌زاده، محمد (1390). تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی. اندیشه مدیریت راهبردی، شماره 10، ص151-198.
فخر رازى، محمد (1420ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ج27.
فراهیدی، خلیل‌بن احمد (1410ق). العین. قم: هجرت، ج2.
فضل‌الله، محمدحسین (1419ق). من وحى القرآن. بیروت: دار الملاک، ج18، 20.
کاظمی، سید عنایت‌الله؛ شکوری، حسن؛ تلخابی، مجید (1401). تبیین اصل رعایت تدریج در تربیت از دیدگاه فقه تربیتی. مطالعات فقه تربیتی، 9(17)، ص195-220.
مرتضی‌زبیدی، محمد (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر.
مطهری، مرتضی (1382). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا.
میرحسینی، سید محمد؛ قاسمی، مرتضی؛ مسعود شاورانی، حامد (۱۳۸۹). استقامت و پایداری در قرآن. ادبیات پایداری، شماره ۳-۴.
میرقادری، سید فضل‌الله؛ کیانی، حسین (1391). بن‌مایه‌های ادبیات مقاومت در قرآن. ادبیات دینی، 1(1)، ص69-95.
ناصح، علی‌احمد؛ نجفی، رضا (1398). رفتار اخلاق‌گریزانه در تعصب جاهلی و راهکارهای تربیتی قرآن کریم در مقابله با آن. پژوهش‌های اخلاقی، شماره 2، ص294-277.
واعظ‌زاده خراسانی، محمد و دیگران (1392). المعجم فی فقه لغه القرآن و سر بلاغته. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ج22.
Attride-Stirling, J. (2001). Thematic networks:an analytic tool for qualitative research. Qualitative research, 1(3), p. 385-405.