The Qur’an’s Structural Model for Transforming a Gender-Biased Discourse into a God-Centered, Gender-Transcendent Discourse

Document Type : Original Article

Authors

1 Department of Islamic Studies Education, Farhangian University, Tehran, Iran

2 Assistant Professor, Department of Sociology, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran.

10.48310/riet.2026.20610.1519

Abstract

The present study aims to identify the Qur’anic discursive strategies for reform and to develop a structural model for transforming the customary norms of the pre-Islamic
era (Jahiliyyah) into Islamic norms. It examines the discursive strategies proposed and employed by the Qur’an, as a guidance framework for humanity, to transform the gender-based worldview of the Jahiliyyah. More specifically, the study seeks to identify the components involved in the transition from a male-centered discourse to a monotheistic discourse, while considering the constitutive nature of Qur’anic language and the underlying rationales of the male-centered discourse. The gender-biased culture of the Jahiliyyah was not transformed or widely accepted merely through the issuance of several ethical and jurisprudential injunctions. Rather, the Qur’an created the necessary conditions for the internalization of divine values in opposition to gender-based foundations in a systematic and effective manner, thereby shifting the criteria of value from gender-based superiority toward the establishment of monotheistic norms. Accordingly, value criteria in individual and social life shifted from gender-biased considerations toward criteria based on piety (taqwa). The study adopts a descriptive-analytical methodology, focusing on Qur’anic verses as well as a cultural and sociological analysis of sources concerning women during the period of revelation. Although the Qur’an narrates propositions within a predominantly male-centered social context, reflecting the prominent presence of men in the public sphere, its discourse simultaneously operates in a manner that enables its male-oriented audience at the time of revelation to derive a realistic understanding from these narratives while, at the same time, facilitating a discursive transformation from gender-based concepts toward transcendent concepts through the establishment of a God-centered orientation. This transformation is neither patriarchal nor matriarchal; rather, it constitutes a discourse centered on the monotheistic human being. The resulting conceptual model comprises six components of socialization and five components of social participation/social integration, directing the gender-superiority-based discourse of the Jahiliyyah toward a transgender, God-centered monotheistic discourse.

Keywords

References

قرآن کریم.
ایزوتسو، توشیهیکو (1368). خدا و انسان در قرآن. ترجمه احمد آرام. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بنیادی، بتول‌ سادات (1400). بررسی ارتباط جنسیت و میدان معنایی وحی در قرآن. دین و دنیای معاصر، شماره 15، ص267-290.
بهجت‌پور، عبدالکریم؛ احمدی ‌بیغش، خدیجه (1403). سیاست‌گذاری‌های قرآن کریم در جامعه‌پذیری عفاف و حجاب. قرآن و علوم اجتماعی، 4(16)، ص171-142.
بیضاوی، عبدالله‌بن‌عمر (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دارإحیاء التراث العربی، ج5.
پاکتچی، احمد (1399). مجموعه درس‌گفتارهایی درباره روش تحقیق با تکیه بر حوزه علوم قرآن و حدیث. دانشگاه امام صادق(ع).
توفیقی، فاطمه (1401). ملاحظاتی درباره کاربست نقد تاریخی در بررسی مسأله جنسیت در قرآن؛ براساس آثاری از ودود، بارلاس و ترکاشوند. اسلام‌شناسی و قرآن‌پژوهی در جهان معاصر، 1(1)، ص57-80.
توکلی، محمدمهدی (1398). مختصر حقوق مدنی. تهران: مکتوب آخر.
جعفریان، رسول (1386). تاریخ سیاسی اسلام. قم: دلیل ما، ج1.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1378). زن در آینه جلال و جمال الهی. اسراء.
حسن ابراهیم، حسن (1376). تاریخ سیاسی اسلام. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: جاویدان.
خامنه‌ای، سید علی (28/2/1399). بیانات در ارتباط تصویری با نمایندگان تشکّل‌های دانشجویی. قابل دسترس در:
https://khl.ink/f/45639
خامنه‌ای، سید علی (30/6/1396). بیانات در دیدار رئیس و اعضای مجلس‌ خبرگان ‌رهبری. قابل دسترس در:
https://khl.ink/f/37721
خامنه‌ای، سید علی (6/2/1401). بیانات در دیدار دانشجویان. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/50102
خزعلی، انسیه (1388). تصویر عصر جاهلی در قرآن. تهران: امیرکبیر.
‌خمینی، سید روح‌الله (1434ق). تحریرالوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج23.
درزی، قاسم؛ بشارتی، زهرا (1400). نسبت گفتمانی قرآن و نهج‌البلاغه در ارتباط با جنسیت. مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شماره 17، ص27-57.
دهقان، مجید (1394). جنسیت و زبان قرآن. قم: انتشارات پژوهشکده زن و خانواده.
دهقانی‌زاده، مجید (1388). جنسیت و زبان قرآن. حوراء، شماره 32.
سلطان‌علی‌شاه، سلطان ‌محمدبن‌ حیدر (1408ق). بیان ‌السعادة فی مقامات العبادة. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ج4.
سلیمانی، جواد (1391). تاریخ تحلیلی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
سلیمی، غلامرضا؛ توسلی، حسین؛ واعظی ‌جزئی، احمد (1388). رابطه حق و تکلیف از منظر اسلام. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه باقرالعلوم(ع).
شمس، عبدالله (1391). قانون مدنی و قانون مسئولیت مدنی. تهران: دراک.
شیرخانی، محمدرضا؛ آهیخته، فرشته؛ آهیخته، طاهره (1395). بررسی جایگاه اجتماعی زن در میان متون ادبی ایران باستان و اعراب جاهلی. کاوش‌نامه ادبیات تطبیقی، شماره 22، ص89-113.
شیرزاد، محمدحسین؛ شیرزاد، محمدحسن؛ هدایت‌زاده، محمدصادق (1395). رهیافتی زبان‏شناختی به برابری جنسیتی در قرآن کریم؛ نقدی بر فمینیسم اسلامی. مطالعات قرآن و حدیث، 9(2)، ص123-148.
صادقی تهرانی، محمد (1406ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. قم: فرهنگ اسلامی، ج26، 7.
صدر، سید موسی (1380). فلسفه مردانه بودن گفتمان قرآنی. پژوهش‌های قرآنی، 7(25-26)، ص112-131.
طباطبایی، سید محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه الاعلمی، ج2، 4-5، 18، 20.
طیب، عبدالحسین (1369). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: اسلام، ج4.
عباسی ‌مقدم، مصطفی؛ مشهدی علی‌پور، مریم. (1389). مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان در دوران جاهلیت. تاریخ اسلام، شماره 41-42، ص195-228.
فخررازی، محمدبن عمر (1420ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج27.
فروخ، عمر (۱۹۶۴). تاریخ الجاهلیه. بیروت: دارالعلم للملایین.
فضل‌الله، محمدحسین (1419ق). من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک، ج7، 20.
قرائتی، محسن (1388). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ج2.
قرشی ‌بنابی، علی‌اکبر (1375). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بعثت، ج2.
قرطبى، محمدبن احمد (1364). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو، ج19.
قطب، سید (1346). جاهلیت قرن بیستم. ترجمه صدرالدین بلاغی. تهران: امیرکبیر.
کرباسیان، قاسم (24/08/1393). گفتمان. قابل دسترس در:
http://pajoohe.ir/%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-Discourse__a-45811.aspx
ماوردی، علی‌بن ‌محمد (بی‌تا). النکت ‌والعیون تفسیر الماوردی. بیروت: دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، ج6.
محمدی، مرتضی (1388). حقوق و تکالیف زن از دیدگاه اسلام. رواق اندیشه، شماره 3.
مدرسی، محمدتقی (1419ق). من هدی القرآن. تهران: دار محبی الحسین، ج12، 2.
مطهری، مرتضی (1381). نظام حقوق زن در اسلام. صدرا، ج1.
مکارم ‌شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج2-3، 21.
منصوری، خدیجه؛ ولوی، علی‌محمد (1401). بررسی تطبیقی خشونت روانی علیه زنان در عصر جاهلی و عصر نبوی. مطالعات تطبیقی تاریخ و فرهنگ اسلامی، 1(2)، ص161-184.
مهریزی، مهدی؛ مشهدی علی‌پور، مریم (1389). نگاهی دوباره به ویژگی‌های زن در عصر جاهلیت. بانوان شیعه، 7(23)، ص7-36.
مهریزی، مهدی؛ مشهدی علی‌پور، مریم (1390). تحلیلی نو بر ازدواج و طلاق در جاهلیت. سخن تاریخ، شماره 15، ص77-102.
موسوی، هادی؛ حسنی، سید حمیدرضا (1403). تبیین بنیان دوگانه «جنس/جنسیت» در سامانۀ حکمت عملی. روش‌شناسی علوم انسانی، 30(118)، ص1-21.
نیلساز، نصرت؛ رضی بهابادی، بی‌بی سادات؛ عسکرسمنانی، پریسا (1404). تأثیر عرف اجتماعی بر نگرش مفسّران و فقها در زمینه «عدالت جنسیتی» با تاکید بر نظر کارن بائر. قرآن و علوم اجتماعی، 1(17)، ص170-205.
واقدی، محمدبن عمر (1409ق). المغازی. تصحیح مارزدن جونز. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ج1.
یحیایی ایله‌ای، احمد (بی‌تا). تحلیل گفتمان چیست؟ قابل دسترس در:
https://ensani.ir/file/download/article/20120427094845-8081-6.pdf
Barlas, A. (2002). Believing Women in Islam: Unreading Patriarchal Interpretations of the Qur’an. University of Texas Press.
Celikates, R. & Flynn, J. (2023). Critical Theory (Frankfurt School). In: The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), URL = 
https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/critical-theory/
Durie, M. (2022). The Quran and Its Biblical Reflexes: Investigations into the Genesis of a Religion. A discussion with Mark Durie and Jonathan Cole. URL= https://www.newenglishreview.org/articles/the-quran-and-its-biblical-reflexes-investigations-into-the-genesis-of-a-religion/
Elshinawy, S. M. (2022). The Unique Storytelling Style of the Qur’an. URL=         
https://yaqeeninstitute.org/read/paper/the-unique-storytelling-style-of-the-quran?download=1&download=1
Fairclough, N. (2004). Analyzing Discourse; Textual analysis for social research. London & New York: Routledge.
Johnson, J. L. & Repta, R. (2012). Designing and conducting gender, sex, and health research. URL = https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=Y1zPxX3dfQMC&oi=fnd&pg=PA17&dq=gender+and+sex&ots=rAOkVbhfEi&sig=4T1QiNGBMaZSDgVrbVTpyKIObo8#v=onepage&q=gender%20and%20sex&f=false
Pryzgoda, J. & Chrisler, J. C. (2000). Definitions of gender and sex: The subtleties of meaning. Sex roles, 43(7), p. 553-569.
Shah, Z. H. (2023). Islamic Law: A Myopic Reading of the Quran. URL=  
https://thequran.love/2022/04/13/islamic-law-a-myopic-reading-of-the-quran/

Files

Share

How to cite

Statistics