واکاوی مولفه‌های شخصیتی الگوهای دینی در ادبیات کودک گروه سنّی «الف و ب»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه علوم تربیتی، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران

2 استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران

3 کارشناسی، گروه معارف اسلامی و علوم تربیتی، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.

10.48310/riet.2025.20124.1484

چکیده

«تربیت الگویی» به‌عنوان یکی از کارآمدترین روش‌های تربیتی به‌سبب نقش‌آفرینی عینی و ملموس الگوها در فرایند یادگیری، به‌ویژه در دوران کودکی که عمدتاً یادگیری از مسیر مشاهده و همانندسازی رخ می‌دهد، همواره مورد توجه پژوهشگران تربیتی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی مولفه‌های شخصیتی الگوهای دینی در ادبیات کودک گروه سنّی «الف و ب» انجام شد. روش انجام پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و به منظور تجزیه و تحلیل داده‌ها از روش تحلیل مضمون استفاده گردید. جامعه پژوهش شامل کتاب‌های داستانی حوزه کودک در سه دسته پیامبران الهی، معصومین(ع) و فرزندان ایشان در گروه‌های سنّی «الف و ب» از سال 1390 تا 1402 بود. طبقه‌بندی یافته‌ها در سه مرحله پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر انجام شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که مولفه‌های شخصیتی الگوهای دینی در جامعه پژوهش شامل 10 مضمون اصلی «راهنمایی و هدایتگری»، «خداپرستی و نفی طاغوت»، «مشروعیت دینی»، «قدرت‌های ماوراءبشری»، «حُسن خلق»، «مقبولیت اجتماعی»، «صبر در برابر سختی‌ها»، «خیرخواهی»، «عدالت‌جویی» و «خردورزی» بوده است. در مجموع، بازنمایی اسوه‌های دینی از انسجام شخصیتی کافی برخوردار نبوده و تمرکز بیش از حد بر برخی ابعاد، چهره‌ای یک‌سویه و کاریکاتوری از الگوها پدید آورده است. همچنین برخی روایت‌ها بدون در نظر گرفتن سطح درک عاطفی و شناختی کودک ارائه شده‌ و از پیوند معناداری با دنیای واقعی او برخوردار نیستند. نتایج پژوهش بیانگر این است که بازنمایی فعال و الهام‌بخش از الگوها، ایجاد ارتباط معنادار میان روایت‌ها و زندگی کودک و بهره‌گیری از نمونه‌های معاصر می‌تواند به تعادل محتوایی و اثرگذاری بیشتر تربیت الگویی در ادبیات کودک منجر شود.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن فارس (1399ق). معجم مقاییس اللغة. تحقیق عبد السلام محمد هارون. دارالفکر، ج1.
ابن‌منظور، محمد (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صار، ج14.
امامی، محمد (1395). نگاهی قرآنی به نقش الگو در تربیت اقتصادی فرزندان. آموزه‌های قرآنی، 15(23)، ص106-79.
پسندیده، عباس (1387). معاصرسازی اسوه‌های دینی. مطالعات راهبردی زنان، 11(42)، ص103-131.
حسینی، سید بشیر (1391). کارکرد الگویی شخصیت‌پردازی بر مخاطب؛ مطالعه موردی عروسک باربی. دین و ارتباطات، 19(1)، ص5-35.
خوی‌نژاد، غلامرضا؛ رجایی، علیرضا (1402). نظریه‌های رشد: مفاهیم و کاربردها (ویلیام کربن). تهران: رشد.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمدبن مفضل (1404). المفردات فی غریب القرآن. دفتر نشر الکتاب، ج1، چاپ دوم.
راوک، امیر (1400). بررسی اثربخشی روش الگویی در تربیت دینی جوانان از منظر قرآن و حدیث. پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 3(29)، ص72-83.
رمضانی، فاطمه؛ حیدری، مسعود (1391). روش‌های تربیت اجتماعی کودک براساس قرآن و نهج‌البلاغه. پژوهش در برنامه‌ریزی درسی، 9(6)، ص1-19.
زین‌العابدینی، پیام؛ ولی‌پور، مهناز (1402). کاربست قهرمان‌پروری در سینمای کودک و نوجوان پس از انقلاب براساس الگوی سفر قهرمان (مورد مطالعه: فیلم‌های بچه‌های آسمان و من ترانه پانزده سال دارم). رسانه، 34(4)، ص127-158.
سیف، علی‌اکبر (1399). روانشناسی پرورشی نوین: روانشناسی یادگیری و آموزش. تهران: دوران، چاپ هفتاد و دوم.
شریفی، عنایت (1388). بررسی تطبیقی روش‌های تعلیم و تربیت کودک در نظام تربیتی اسلام و پراگماتیسم. آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، 5(1)، ص23-42.
شیخ طوسی، محمد (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: احیاء التراث العربی، ج8.
طباطبایی، سید محمدحسین (1387). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، ج16.
عباسی‌مقدم، مصطفی (1371). نقش اسوه‌ها در تبلیغ و تربیت. تهران: چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
قائمی‌مقدم، محمدرضا (1382). روش الگویی در تربیت اسلامی. معرفت، 12(69)، ص25-37.
قجری، حسینعلی؛ محسنی پشتمساری، سمیه (1401). تحلیلی بر نقش شخصیت‌های کارتونی غیرایرانی در الگوپذیری فرهنگی کودکان از منظر والدین (جمعیت مورد مطالعه: والدین کودکان 6 تا 12 سال شهر صومعه‌سرا). جامعه‌پژوهی فرهنگی، 13(2)، ص89-118.
قرائتی، محسن (1387). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ج9.
کامیابی، محمدمهدی؛ طارمی‌راد، حسن؛ خالقیان، فضل‌الله (1397). تأملی در معناشناسی واژه «اسوه» در قرآن و حدیث. علوم حدیث، 23(2)، ص33-59.
کاویانی، محمد؛ نظری، مصطفی (1401). کاربست روش تحلیل مضمون در بررسی و مقایسه جایگاه «فکر» در روان‌شناسی قرآن بنیان. روش‌شناسی علوم انسانی، 28(110)، ص53-70.
محمدی ری‌شهری، محمد (1393). دانشنامه قرآن و حدیث. قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ج4.
محمدی سیف، معصومه؛ عارف، محمد (1397). لزوم تربیت دینی کودک و ارائه راهکارهای عملی برای خانواده. مطالعات تربیتی و اجتماعی قرآن و عترت، 1(1)، ص67-102.
محمدی، مهدی؛ آزاده، فریدون؛ باب‌الحوائجی، فهیمه (1389). نقش ادبیات در شکل‌گیری شخصیت کودکان و نوجوانان با تاکید بر گرایش‌های دینی و اخلاقی. تربیت اسلامی، 5(10)، ص101-120.
مرادیان، آرش؛ نوری‌زاد، داوود (1397). بررسی و بازکاوی آموزش‌های پیش‌دبستانی و نقش آن در رشد مهارت‌های کودکان. پیشرفت‌های روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، 1(5)، ص1-8.
مطهری، مرتضی (1390). مجموعه آثار. صدرا، ج27.
مظفری، زینب؛ سیفی‌کناری، فاطمه (1399). تاثیر الگو در تربیت عبادی کودک. مطالعات دین‌پژوهی، 4(7)، ص44-33.
مغنیه، محمدجواد (1424ق). التفسیر الکاشف. دار الکتاب الإسلامی، ج7.
مکارم شیرازی، ناصر؛ آشتیانی، محمدرضا (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة، ج24، 12-13.
موسی‌زاده، زهره؛ فریدی خورشیدی، منا؛ پورمحمد، طیبه (1403). واکاوی ویژگی‌های الگوی قهرمان با رویکرد اسلامی در ادبیات کودکان دوره ابتدایی. نظریه و عمل در تربیت معلمان، 10(ویژه‌نامه)، ص177-196.