طراحی الگوی سه‌سطحی آموزش نقد جنبش‌های معنوی بر پایه تربیت اسلامی (مطالعه موردی مکتب ذِن بودیسم)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

2 گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

10.48310/riet.2025.20945.1537

چکیده

هدف پژوهش حاضر پاسخ به این سوال است که الگوی سه‌سطحی آموزش نقد جنبش‌های معنوی نوپدید بر پایه تربیت اسلامی از چه ساختار و مؤلفه‌هایی برخوردار است و چگونه می‌توان آن را در نقد منظومه فکری- تربیتی ذن بودیسم به کار بست؟ به منظور دستیابی به این هدف، پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و رویکردی تطبیقی، از طریق واکاوی متون اصیل اسلامی و منابع معتبر ذن، به طراحی الگویی ساختاریافته در سه سطح سنجش مبانی فلسفی- الهیاتی، تحلیل روش‌های تربیتی- عملی و ارزیابی پیامدهای فردی و اجتماعی پرداخت. یافته‌های تحقیق نشان داد که مکتب ذن با وجود جذابیت‌های ظاهری، در سطح مبانی از هستی‌شناسی پان‌انتیستی و معرفت‌شناسی عقل‌ستیز رنج می‌برد؛ در سطح روش‌ها به تکنیک‌هایی بدون پشتوانه عقلانی و اخلاقی متکی است، و در سطح پیامدها به فردگرایی افراطی و غفلت از مسئولیت‌های اجتماعی می‌انجامد. در مقابل، تربیت اسلامی با ارائه منظومه‌ای توحیدی، فطرت‌محور و عقلانی، چارچوبی جامع برای نقد این جنبش‌ها عرضه می‌کند. نوآوری این تحقیق در ارائه الگویی نظام‌مند و قابل تعمیم برای آموزش نقد جریان‌های معنوی معاصر است که می‌تواند توسط نهادهای آموزشی و فرهنگی در مواجهه هوشمندانه با چالش‌های معنوی عصر حاضر به‌کار گرفته شود.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
ابن‌سینا (1403ق). الاشارات والتنبیهات. قم: نشر البلاغة، ج3.
ابن‌عربی، محیی‌الدین (1422ق). فصوص الحکم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
بهشتی، سید محمد (1360). ربا در اسلام. تهران: انتشارات بعثت.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. محقق: سید مهدی رجائی. قم: دار الکتاب الاسلامی.
جعفری، محمدتقی (1378). شناخت انسان: هدف زندگی، آزادی، عبادت. اندیشه دینی، 5(15)، ص230-250.
حرّعاملی، محمد بن الحسن (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، ج17.
خامنه‌ای، سید علی (1395/2016). بیانات در دیدار جمعی از اساتید دانشگاه‌ها. قابل دسترس در:
https://www.leader.ir/fa/speech/16146
خامنه‌ای، سید علی (1396). بیانات در دیدار با مردم قم. قابل دسترس در: https://www.leader.ir/fa/speech/16397
خمینی، سید روح‌الله (1378). آداب الصلوة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
سخایی، مژگان (1381). درآمدی بر مطالعه مقایسه‌ای عرفان اسلامی و ذن بودایی. قبسات، 7(24)، ص128-114.
سخایی، مژگان (۱۳۸۴). نگرشی نقادانه به ذن بودایی از دیدگاه توحیدی. کتاب نقد، شماره ۳۵، ص۵۱-۶۸.
طباطبایی، سید محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج18.
قاضی نعمان مغربی، ابوحنیفه النعمان بن محمد (۱۳۸۹). دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام عن اهل بیت رسول‌الله(ع). تحقیق آصف فیضی. دارالمعارف، ج2.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. مصحح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دار الکتب الاسلامیة، ج1-2.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج36، 1.
مصباح یزدی، محمدتقی (1390). فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی. تهران: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی (1392). فطرت. تهران: انتشارات صدرا.
ملاصدرا (1383). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ نهم، ج 1-9.
مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۸۴). مثنوی معنوی. تصحیح ر. ا. نیکلسون. دفتر چهارم. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
نوری طبرسی، حسین بن محمدتقی (۱۳۶۵). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، ج12.
Abe, M. (1985). Zen and Western Thought. University of Hawaii Press.
Davidson, R. J., & Lutz, A. (2008). Buddha's brain: Neuroplasticity and meditation. IEEE Signal Processing Magazine, 25(1), p. 174-176.
Fromm, E., Suzuki, D. T., & De Martino, R. (1960). Zen Buddhism and Psychoanalysis. Harper & Brothers.
Garfield, J. L. (1995). The Fundamental Wisdom of the Middle Way: Nāgārjuna's Mūlamadhyamakakārikā. Oxford University Press.
Hori, V. S. (2003). Zen Sand: The Book of Capping Phrases for Kōan Practice. University of Hawaii Press.
Kabat-Zinn, J. (1990). Full Catastrophe Living: Using the Wisdom of Your Body and Mind to Face Stress, Pain, and Illness. Dell Publishing.
Kapleau, P. (1965). The Three Pillars of Zen: Teaching, Practice, and Enlightenment. Harper & Row.
Sekida, K. (1975). Zen Training: Methods and Philosophy. Weatherhill.
Suzuki, D. T. (1949). Essays in Zen Buddhism. Grove Press.
Suzuki, D. T. (1964). An Introduction to Zen Buddhism. Grove Press.
Suzuki, S. (1970). Zen Mind, Beginner's Mind. Weatherhill.
Watts, A. W. (1957). The Way of Zen. Pantheon Books.
Dumoulin, H. (2005). Zen Buddhism: A History. World Wisdom.
Dōgen, E. (2002). Master Dogen's Shobogenzo. Book 1. (G. W. Nishijima & C. Cross, Trans.). Windbell Publications.