A Process Model for Teaching Responsibility to Children in Islamic Sources

Document Type : Original Article

Authors

1 PhD., Candidate, Department of Philosophy of Education, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran

2 Assistant Professor, Department of Educational Sciences, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran

3 Department of Educational Sciences, Farhangian University, Tehran, Iran

10.48310/riet.2025.19357.1426

Abstract

Responsibility‑taking is a key component of moral education, essential for cultivating individuals who are committed and duty‑conscious across personal, social, and belief dimensions, especially during the initial phase of primary education. The present study aims to design a process model for teaching responsibility to pupils at this stage on the basis of Islamic sources. The research method is an inductive qualitative content analysis. The analytical stages comprised an initial reading, open coding, identification of basic and organizing themes, validation of coherence, and final interpretation. The findings are presented in three levels. 1. Domains of attainment include cognitive contexts (knowledge of God, self, others, right and wrong), orientation contexts (motivation, self‑esteem, self‑confidence, sense of care), and behavioral contexts (determination, fidelity to promises, honesty, fairness, sense of honor). 2. Process components consist of duty consciousness, accountability, benevolence, foresight, proactive effort, optimistic outlook, religious commitment, timely action, spontaneity, and sense of efficacy. 3. Outcomes are classified as internal, social, spiritual, and external growth. Internal growth comprises individual development (ability to understand the consequences of actions, goal‑orientation, flexibility, emotion regulation, initiative, patience, leadership and teamwork skills, personal discipline, social acceptance, foresight, sincere faith, self‑efficacy); social development (social satisfaction, hope for life, environmental adaptation, trust building, advancement of community goals, creation of social values, service to the public, respect for law, defence of people’s rights, fulfillment of genuine needs); spiritual development (supplication, reliance on God). External growth includes empathy, cooperation and hope, becoming a role model, and mastery in practice. The model offers an integrative framework for curriculum designers, teachers, parents, and educational institutions to foster a generation that is responsible and impactful.

Keywords

References

قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آسمانی امید؛ تابعی سید ضیاءالدین (1399). مبانی دینی مسئولیت‌شناسی و مسئولیت‌پذیری در نظام آموزشی. طب و تزکیه، 29(4)، ص327-316.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر، ج12.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1362). الخصال. قم: جامعه مدرسین، ج1-2.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1414ق). أمالی. قم: کتابچی.
احمدی زمانی، زهرا؛ گودرزی، اکرم؛ دیالمه، نیکو (1398). مرور سیستماتیک عوامل مؤثر بر مسئولیت‌پذیری دانش‌آموزان با تأکید بر نقش مدرسه. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، 7(4)، 57-23.
اوچانی، مهشاد؛ حاتمی، جواد؛ حجازی، الهه (1394). پیش‌بینی انگیزش درونی دانش‌آموزان دختر از طریق نیازهای بنیادین روان‌شناختی در درس ریاضی. پژوهش‌های کاربردی روان‌شناختی، 6(3)، ص113-101.
ایزدی، صمد؛ عزیزی شمامی، مصطفی (1388). ضرورت برخورداری دانشجویان از دانش شهروندی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی در فرایند جهانی شدن. مطالعات برنامه درسی، 4(4)، ص82-60.
اینانلو، زهرا (1394). اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر مسئولیت‌پذیری دانش‌آموزان از دید مدیران، معلمان، اولیاء و دانش‌آموزان شهر کرج. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی.
بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی (1398). تهران: انقلاب اسلامی.
تمیمی آمدی، عبدالواحدبن ‌محمد (1381). تصنیف غررالحکم و درر الکلم. قم: الجواد، ج1.
جوادی آملی، عبدالله (1386). سرچشمه اندیشه. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1397). تفسیر تسنیم. قم: اسراء، ج28.
چلبی، مسعود (1395). جامعه‌شناسی نظم: تشریح و تحلیل نظری نظم اجتماعی. تهران: نشر نی.
حسنی‌نیک، محمدعلی؛ مختاریان‌پور، مجید (1397). عقلانیت مدیریت جهادی. مدیریت اسلامی، 10(4)، ص106-79.
حسینی، زهرا؛ ایزدی، مهشید؛ وکیلی، نجمه؛ انصاریان، فهیمه (1396). اهداف تربیت مبتنی بر مسئولیت‌پذیری با نظر به مراحل تربیتی مدنظر اسلام. آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، 3(1)، ص36-17.
خامنه‌ای، سید علی (19/10/1395). بیانات در دیدار مردم قم. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=35367
داداشی، فاطمه؛ صفار حیدری، حجت؛ شریف‌زاده، حجت (1397). اصول و روش‌های تربیتی مسئولیت‌پذیری در آموزه‌های اسلامی. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 26(4)، ص177-153.
رحمانی دریاسری، مدینه؛ یاوری‌نیا، سونیا؛ سپهریان آذر، فیروزه (1399). پیش‌بینی پیشرفت تحصیلی براساس هوش معنوی، امید و مسئولیت‌پذیری در دانش‌آموزان دختر پایه سوم متوسطه. روان‌شناسی تربیتی، 16(56)، ص196-181.
سند تحول بنیادین آموزش و پرورش. تهران: دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1390.
شفیعی، عباس (1402). واکاوی الگوی رهبری هرم معکوس در نهادهای خیریه با ابتناء بر مدل دینی بلانچارد. اسلام و مدیریت، 9(2)، ص176-200.
شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1380). مُسکّن الفؤاد. قم: روح.
طبرسی، علی بن حسن (1385ق). مشکاة الانوار فی غرر الاخبار. نجف: المکتبة الحیدریة.
طوسی، محمد بن الحسن‏ (1414ق). الأمالی. قم: دار الثقافة.
فقیهی‌پور، جواد؛ جنتی، حامد؛ محمدی، وحید؛ محمودی، یاسمن (1400). از خودت شروع کن…!. تهران: دارالفنون.
قمى، عباس‏ (1414ق). سفینة البحار. قم: اسوه‏، ج2.
کلینی، محمدبن یعقوب‏ (1429ق). کافی. قم: دار الحدیث، ج2-3، 15.
کیلانی، ماجد عرسان (1389). فلسفه تربیت اسلامی. ترجمه بهروز رفیعی. تهران: سمت.
لیثی واسطی، علی بن محمد (1376). عیون الحکم و المواعظ. قم: دارالحدیث، ج1.
متقی، علی بن حسام‌الدین (1419ق). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال. بیروت: دار الکتب العلمیة، ج2.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الانوار. بیروت: الوفاء، ج39، 80، 58، 71، 74، 16.
مصباح یزدی، محمدتقی (1387). بر درگاه دوست. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1388). انسان‌سازی در قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1390). شرح نصایح امام محمدباقر(ع). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1391). صهبای حضور. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهرى، مرتضی (1376). مجموعه آثار. تهران: صدرا، ج3، 17.
مکارم شیرازی، ناصر (1377). اخلاق در قرآن. قم: مدرسه الامام على بن ابى طالب(ع)، ج3.
نوری، حسین بن محمدتقی (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ج13، 2، 15، 18.
ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسى (1369).‏ مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامى آستان قدس رضوى، ج2.
یاری‌قلی، بهبود؛ بهادری‌خسروشاهی، جعفر (1397). بررسی تطبیقی مفهوم همدلی از منظر روان‌شناسی و مبانی اسلامی. سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، 2(3)، ص163-155.
Aulak, D.S., Quinn, B. & Wilson, N. (2016). Student burnout. British dental journal, 220)5(, p. 219-220.
Güven, S., Öztürk, A. & Duman, S.N. (2016). Needs analysis of responsibility curriculum for primary school students. Educational Research and Reviews, 11(19), p. 1831.
Vanden Bos, G.R. (2007). APA dictionary of psychology. American Psychological Association.
World Health Organization. (2009). Global Health Risks: Mortality and burden of disease attributable to selected major risks. Geneva: WHO Press.
 
 

Files

Share

How to cite

Statistics