تحلیل تربیتی و معنایی استخاره منسوب به امام زین‌العابدین(ع) و کارکرد آن در آموزش غیررسمی معارف اسلامی در میان شیعیان هند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

10.48310/riet.2025.19901.1466

چکیده

یکی از آداب و رسوم نوشناخته در میان شیعیان هند، استفاده از استخارۀ منسوب به امام زین‌العابدین(ع) است که با روش‌های رایج استخاره تفاوت دارد. این استخاره شامل ۱۱۱ گزاره مستقل است که هر کدام با هدف هدایت فرد در تصمیم‌گیری، توصیه‌های اخلاقی، ایمانی و عملی را بیان می‌کند. پژوهش حاضر با هدف معرفی این سنّت نوآورانه و خلاقانه و تحلیل تربیتی، معنایی و روان‌شناختی این متن، از روش‌های توصیفی کتابخانه‌ای و تحلیل آماری استفاده کرده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که گزاره‌ها در ده دسته معنایی طبقه‌بندی می‌شوند که بیشترین بسامد به موضوعات توکل و اعتماد به خدا (۲۵ درصد)، صبر و پایداری (۱۸ درصد) و نهی از عجله و دعوت به تأمل (۱۵ درصد) اختصاص دارد که این موضوعات نقش محوری در ساختار معنایی متن دارند. همچنین، این گزاره‌ها پیام‌های عملکردی مشخصی را منتقل می‌کنند که در پنج نوع «اقدام»، «ترک اقدام»، «تأخیر در اقدام»، «اقدام مشروط» و «اقدام سریع» تقسیم‌بندی شده‌اند. حدود ۶۸ درصد از گزاره‌ها افراد را به نوعی اقدام به تشویق می‌کنند که نشانگر جهت‌گیری فعال و پویای این متن است. بررسی مأخذشناسی نیز نشان می‌دهد که ۳۶ درصد از گزاره‌ها مستند به آیات قرآن، ۲۷ درصد برگرفته از مضامین حدیثی و ۳۶ درصد دیگر شامل توصیه‌های اخلاقی و عرفانی با محتوای الهامی است. این ترکیب معرفتی، پیوند عمیق استخاره را با سنّت‌های شیعی و ابعاد تربیتی آن نشان می‌دهد. در نهایت، تحلیل ساختاری این استخاره بیانگر آن است که متن به شکلی جامع به عنوان الگویی مناسب برای تربیت درونی، رشد اخلاقی، آرامش روانی و تصمیم‌سازی دینی و آموزش معارف اسلامی به مخاطبان می‌‌باشد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابراهیمی، سجاد (۱۳۹۹). مشروعیت انواع استخاره در مکتب اهل‌بیت(ع). پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، ۲(۱۰)، ص۹-۲۱.
ابن طاووس، سید علی بن موسی (1409ق). فتح الأبواب بین ذوی الألباب و بین رب الأرباب فی الاستخارات. قم: موسسه آل البیت لإحیاء التراث.
امام زین‌العابدین، علی ابن الحسین(ع) (1368ق). استخارۀ سجادیه (منسوب به امام). حیدر آباد دکن: مطبعۀ حیدری (چاپ سنگی).
جعفریان، رسول (۱۳۹۱). طریق استخاره معتبره میرزا عبدالله افندی (ح ۱۱۳۰). مقالات و رسالات تاریخی، شماره ۱، ص۲۴۳-۲۴۸.
خانی (فرهنگ مهروش)، حامد (۱۳۹۱). نظریه‌پردازان فرهنگ استخاره. تاریخ و فرهنگ، شماره ۸۸، ص۴۷-۸۰.
خسروی کارشک، علیرضا (1403). اعتبار استخاره قلبی به‌مثابه روشی برای تصمیم‌گیری در پرتوی روایات رضوی. در: نوزدهمین فراخوان آثار حوزه علمیه خراسان.         
خلعتبری لیماکی، مصطفی (۱۳۸۳). انواع استخاره و جایگاه آن در اعتقادات مردم. فرهنگ مردم ایران، شماره ۵-۶، ص۱۱۸-۱۴۰.
داوودی، عبدالوحید؛ سپهوندی، محمدعلی؛ میردریکوند، فضل‌الله (۱۳۹۹). بررسی تأثیر پروتکل اسلامی- ایرانی قناعت بر بهزیستی ذهنی و سلامت جسمانی. دین و سلامت، ۸(۱)، ص۳۹-۴۸.
درایتی، مصطفی (۱۳۹۴). فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا). تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
رعد حیدر آبادی دهلوی، میرنادرعلی (۱۳۱۳ق). مرآت الخیال و گنجینه تواریخ. حیدرآباد دکن: مطبعه فخر نظامی.
رفیعی، غلامرضا (۱۳۹۰). نقش دعا و نیایش بر سلامت جسمی و روانی. مجله دانشگاه علوم پزشکی قم، ۵(۳)،
ص۶۶-۷۳.
ریاحی، فاطمه؛ میرزایی، احمد (۱۴۰۰). استشاره و استخاره: دو راهکار تصمیم‌سازی در فرهنگ اسلامی و قرآنی. مطالعات قرآنی، ۱۲(۴۵)، ص۲۶۳-۲۸۲.
صدرایی خویی، علی؛ مرادی، ابوالفضل؛ ذبیحی‌فر، حجت (۱۴۰۳). میراث مشترک ایران و هند: کتاب‌شناسی کتاب‌های چاپی کهن فارسی و عربی شبه‌قاره در کتابخانه بزرگ آیت‌الله مرعشی نجفی. قم: کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
طوسی، محمدبن حسن (1407ق). تهذیب الاحکام. تهران: انتشارات اسلامی، ج3.
عظیم‌زاده‌ اردبیلی، فائزه؛ افضلی قادی، منا (۱۳۹۹). تحلیلی بر بایسته‌های تصمیم‌گیری مشورتی بر اساس آموزه‌های اسلامی. مدیریت اسلامی، ۲۸(۲)، ص۳۹-۷۶.
علمایی، نسیبه (۱۴۰۰). جایگاه وجدان اخلاقی در قرآن و روایات. مطالعات قرآنی، ۱۲(۴۵)، ص۲۹-۵۳.
فرد شایسته، شکوفه؛ خرمایی، فرهاد (۱۳۹۱). صبر و بررسی نقش پیش‌بین مولفه‌های آن در پرخاشگری دانشجویان. روان‌شناسی و دین، ۵(۲)، ص۹۹-۱۱۲.
کلینی، محمد بن یعقوب (بی‌تا). الکافی. قم: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ج2.       
محمدجوادی، فرزاد؛ کریم‌پور، فاطمه؛ خلیلی، میلاد (۱۴۰۳). نقش دعا و نیایش بر سلامت بیمار از منظر قرآن و روایات. رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، شماره ۱۸، ص۲۷۷-۲۹۲.
مصباح، مجتبی (۱۳۹۱). نقش نیّت در ارزش اخلاقی. اخلاق وحیانی، شماره ۲، ص۸۱-۱۰۴.
منزوی، احمد (۱۳۴۸). فهرست نسخه‌های خطی فارسی. تهران: مؤسسه فرهنگی منطقه‌ای.
موسوی، سید فاضل؛ حکیمیان، محمدمهدی؛ فاطمی، سید حسین (۱۴۰۱). نقش توکل در آرامش روان با بهره‌گیری از «دعای هفتم» صحیفه سجادیه. پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، ۳(۱)، ص۱۰۵-۱۲۱.
نراقی، مهدی (۱۳۷۵). جامع السعادات. قم: انتشارات هجرت.
نوشاهی، عارف (۱۳۹۱). کتاب‌شناسی آثار فارسی چاپ‌شده در شبه‌قاره (هند، پاکستان، بنگلادش) از ۱۱۶۰ش تا ۱۳۸۶ش. تهران: میراث مکتوب.
Ahmad, S.M. (1986). Hind. In Encyclopaedia of Islam. 2nd ed.; Vol. 3. Leiden: Brill.
Denny, F.M. (1985). The Qur’an and prayer: Determinants of Muslim spiritual life. Journal of Religion, 65(2), p. 101–117. https://doi.org/10.1086/487212
Wink, A. (1990). Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World. Vol. I. Brill.