آموزش منطق فراتر از دوارزشی: تلفیق اعتباریات علامه طباطبایی و منطق فازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه آموزشی الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

2 استاد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.48310/riet.2025.20517.1515

چکیده

آموزش منطق با چالش‌های اساسی مواجه است؛ زیرا نه صرفاً با نمادها، بلکه با گزاره‌هایی در قالب مقدمات و نتیجه روبه‌رو است. منطق کلاسیک که بر اصل دوارزشی و قطعیت صدق یا کذب گزاره‌ها استوار است، در مواجهه با مفاهیم اعتباری و ارزشی، توان پاسخ‌گویی کامل را ندارد. این مفاهیم، به‌ویژه در حوزۀ اخلاق و تربیت، اغلب نسبی و وابسته به شرایط‌ بوده و به‌سادگی در قالب صدق یا کذب مطلق نمی‌گنجند. اندیشۀ اعتباریات‌ عملی در دیدگاه علامه طباطبایی، این نسبیت و سیّال بودن را به‌خوبی تبیین می‌کند و بر ماهیت انشایی و غیرضروری این گزاره‌ها تأکید دارد. از سوی دیگر، منطق فازی با پذیرش سطح خاکستری، رویکردی کارآمد برای مدل‌سازی و تحلیل چنین گزاره‌هایی فراهم می‌آورد. این مقاله با بررسی تطبیقی ظرفیت‌های منطق فازی و نظریۀ اعتباریات، الگویی تلفیقی برای آموزش منطق به دانشجویان الهیات ارائه می‌دهد. روش پیشنهادی، ضمن حفظ مبانی تحلیلی منطق کلاسیک، از انعطاف و پیوستگی منطق فازی بهره می‌گیرد و از این طریق، توانایی دانشجویان در تحلیل دقیق‌تر مفاهیم اعتباری عملی و ارزشی را ارتقاء می‌بخشد.

کلیدواژه‌ها


ابن‌سینا (1375). دانشنامه علائی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابن‌سینا (۱۳۸۲). الاشارات و التنبیهات. ترجمه و شرح: حسن حسن‌زاده آملی. قم: نشر فراهانی.
امیرالحمدی، م.، و کاشانی‌مکاریان، ع. (۱۴۰۰). کاربرد منطق فازی در تحلیل مفاهیم اخلاقی. مطالعات اخلاقی، 2(3)، ص۴۵-۶۲.
باقری، خسرو (۱۳۹۰). مبانی فلسفی تعلیم و تربیت. تهران: سمت.
بیشاپ، ر. (۱۳۸۵). منطق فازی و کاربردهای آن. ترجمۀ فاطمی. تهران: نشر نی.
ترابی‌دشت‌بیاض، سیما (۱۳۸۹). حُسن و قبح اخلاقی از دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی و علامه طباطبایی. پایان‌نامه کارشناسی ‌ارشد. تهران: دانشگاه پیام‌نور.
ترابی‌دشت‌بیاض، سیما (۱401). ابداعات عّامه طباطبایی در ادراکات. رساله دکتری. دانشگاه فردوسی مشهد.
ترابی‌دشت‌بیاض، سیما و همکاران (۱401). منطق فازی در اعتباریات عملی و قضایای اخلاقی. حکمت صدرایی، 10(2)، ص51-70.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۳). رحیق مختوم. قم: اسراء.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۹۲). دربارۀ علم. تهران: طرح نو.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۶۲الف). بدایه ‌الحکمه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۶۲ب). اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: دارالفکر، ج6.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۸۷). اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: دارالفکر، ج2.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۹۲). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج2.
طوسی، نصیرالدین (۱۳۷۵). اخلاق ناصری. تهران: خوارزمی.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۸). مجموعه آثار. تهران: صدرا، ج24.
مظاهری، مهرداد؛ قنبری، حمیدرضا (1394). کاربرد سیستم فازی در اندازه‌گیری‌های آموزشی- تربیتی. مطالعات روانشناسی تربیتی، ۵(۱)، ص۷۷–۹۵.
موسوی، م.؛ صادقیان، س. (۱۳۹۵). کاربرد منطق فازی در علوم انسانی. پژوهشنامه علوم انسانی، ۵(۱)، ص۷۷–۹۵.
میراحمدی، عبدالله؛ مکاریان، کاشان، فاطمه (۱۴۰۰). کاربرد منطق فازی در تبیین مفاهیم تشکیکی اخلاقی قرآن. مطالعات قرآنی، ۱۲(4)، ص۵۰–۶۸.
میرحسینی، روح‌الله؛ کباری، محبوبه سادات؛ مینایی بیدگلی، بهروز؛ شاکر اردکانی، بهاره (۱۴۰۱). استنباط فقهی با استفاده از روش‌های یادگیری ماشین، منطق فازی و پردازش زبان طبیعی. در: مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی فقه و فناوری.
وحیدیان کامیاد، علی (۱۳۷۷). منطق و روش‌شناسی علوم اجتماعی. تهران: سمت.
Birkhoff, G. (1967). Lattice theory (3rd ed.). Providence, RI: American Mathematical Society.
Doz, L., Felda, J. & Cotič, M. (2022). Assessing students’ mathematical knowledge with fuzzy logic. Education Sciences, 12(2), p. 115–118.
Dubois, D. & Prade, H. (1980). Fuzzy sets and systems: Theory and applications. New York: Academic Press.
Elfakki, E., Ali, A. & Omer, S. (2023). Fuzzy-based assessment of student performance. Journal of Educational Measurement and Evaluation, 15(1), p.1–10.
Klir, G.J. & Yuan, B. (1996). Fuzzy sets and fuzzy logic: Theory and applications. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall.
Kosko, B. (1992). Neural networks and fuzzy systems: A dynamical systems approach to machine intelligence. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
Li, X., Zhang, Y. & Chen, H. (2024). Integrating fuzzy logic into learning analytics: A systematic approach. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 21(4), p. 12–20.
Tanaka, K. (1996). An introduction to fuzzy logic for practical applications. New York: Springer.
Vahidiyan Kamiyab, M. (1998). Fuzzy logic in education: Applications and case studies. Journal of Fuzzy Systems, 5(2), p. 145–155.
Zadeh, L.A. (1965). Fuzzy sets. Information and Control, 8(3), p. 338–353.
Zadeh, L.A. (1973). Outline of a new approach to the analysis of complex systems and decision processes. IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics, 3(1), p. 77–99.
Zadeh, L.A. (1988). Fuzzy logic. Computer, 21(4), p. 83–93.
Zarog, M. (2023). Application of fuzzy logic in evaluating the authenticity of hadith and narrators. Journal of Islamic Studies and Technology, 8(2), p. 55–70.
Zimmerman, H.J. (1991). Fuzzy set theory—and its applications (2nd ed.). Dordrecht: Kluwer.
Zimmerman, H.J. (1996). Fuzzy set theory—and its applications (3rd ed.). Dordrecht: Kluwer.
Zimmerman, H.J. (2001). Fuzzy set theory—and its applications (4th ed.). Dordrecht: Kluwer.