تحلیل محتوای خطبه‌های نماز جمعه و عیدین امام علی(ع) با رویکرد آموزش عقاید و تربیت اعتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد، گروه تفسیر و علوم قرآن، جامعه المصطفی(ص) العالمیه، مشهد، ایران.

2 گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

10.48310/riet.2025.18990.1404

چکیده

هدف پژوهش حاضر تحلیل محتوای خطبه‌های نماز جمعه و عیدین امام علی(ع) و استخراج مؤلفه‌های تربیت اعتقادی بوده است. با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، داده‌های مورد نیاز از خطبه‌های امام علی(ع) استخراج و با روش کدگذاری باز، مفاهیم و مضامین تربیتی کلیدی دسته‌بندی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که خطبه‌های امام علی(ع) به طور متوازن به دو ساحت نظری و عملی تربیت اعتقادی پرداخته‌اند. در ساحت نظری، مفاهیمی مانند توحید (28.92%)، معاد (25.30%)، و نبوت و امامت (45.78%) به عنوان پایه‌های اصلی تربیت اعتقادی مورد تأکید قرار گرفته‌اند. در ساحت عملی، تقوا و پرهیز از رذایل اخلاقی (85.24%) بیشترین فراوانی را داشته و عمل به فرایض دینی (14.76%) نیز به عنوان ابزارهای تربیتی مورد توجه قرار گرفته‌اند. امام علی(ع) در خطبه‌های خود، با تاکید بر روش‌هایی مانند یادگیری معنادار، الگوسازی، و یادگیری از طریق عمل به تربیت اعتقادی پرداخته‌ است. این یافته‌ها می‌تواند در طراحی برنامه‌های آموزش عقاید و تربیت اعتقادی مورد استفاده قرار گیرد و به تربیت نسل جوان براساس ارزش‌های اعتقادی و اخلاقی کمک کند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
ابن اعثم کوفی، محمد بن علی (1411ق). الفتوح. بیروت: دارالاضواء، ج2.
ابن بابویه، محمد بن علی (1413ق). من لا یحضره الفقیه‌. قم‌: دفتر انتشارات اسلامی، ج1.
ابن طاووس، رضی‌الدین علی بن موسی (1409ق). إقبال الأعمال. تهران: دارالکتب الإسلامیه‌، ج2.
ابن عبد ربه، شهاب‌الدین (1404ق). العقد الفرید. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج4.
تهرانی، آقا بزرگ (1403ق). الذریعه الی تصانیف الشیعه. بیروت: دارالاضواء، ج7.
خامنه‌ای، سید علی (1397). بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
ذبیحی‌فر، حجت، مهریزی، مهدی (1389). پژوهشی درباره خطبه‌های جمعه و عیدین امام علی(ع). علوم حدیث، 15(2)، ص85-113.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1404ق). المفردات فی غریب القرآن. قم: دفتر نشر الکتاب.
شجاعی، مسلم؛ عوض‌زاده، ابوطالب (1401). چالش‌های تربیت دینی با رویکرد دین‌گریزی در دانش‌آموزان دوره دوم متوسطه. پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، 2(2)، ص49- 66.
طوسی، محمدبن حسن (1411ق). مصباح المتهجد. بیروت: مؤسسه فقه الشیعه.
طوسی، محمدبن حسن (1414ق). الامالی. بیروت: دارالثقافه.
عباسی، حجت‌الله؛ موسوی نسب قمی، سید محمدصادق؛ طوسی، اسدالله (1402). تبیین چارچوب نظری تربیت اعتقادی از رهیافت انسان‎شناسی فلسفه اسلامی. تربیت اسلامی، 18(45)، ص107- 129.
عبداللهی، مهدی (1386). خطبه‌های معصومین(ع) در جمعه‌ها و عیدین. قم: پیام امام هادی(ع).
فدایی، محمدجواد (1390). یاد مرگ (ابعاد و کارکردهای تربیتی یاد مرگ در نهج‌البلاغه). قم: موسسه بوستان کتاب.
قنبری همدانی، حشمت‌الله (1396). آیین زندگی اسلامی و انسانی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
کفعمى، تقى‌الدین ابراهیم بن على (1349ق). جنه الأمان الواقیه وجنه الإیمان الباقیه. نجف: دارالکتب العلمیه.
محمودی، محمدباقر (1968م). نهج السعاده فی مستدرک نهج‌البلاغه. بیروت: موسسه النعمان، ج3.
مفید، محمد بن محمد (1413ق). الأمالی. قم: کنگره شیخ مفید.
موسوی، صادق (1376). تمام نهج‌البلاغه. قم: موسسه صاحب الزمان (عج)، ج4، 2.
مهریزی، مهدی؛ ذبیحی‌فر، حجت (1390). خطبه‌های جمعه و عیدین امام علی(ع). قم: خویی.
مؤمنی‌راد، اکبر (1392). تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج. اندازه‌گیری تربیتی، 4(14)، ص187-222.
نصر بن مزاحم (1404ق). ‌وقعه صفین‌. قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی، ج1.
ورّام، ابن ابی‌فراس حلّی (بی‌تا). تنبیه الخواطر و نزهه النواظر. قم: مکتبه الفقیه، ج1.
هارونی، یحیی بن حسین (1422ق). تیسیر المطالب فی أمالی أبی طالب. صنعاء: مؤسسة الامام زید بن علی الثقافیه.